σχετικά με τη λέξη ευπατρίδης

Η σημερινή Ελευθεροτυπία φιλοξενεί ένα ακόμη άρθρο όπου διατυπώνεται ανακριβής ισχυρισμός για γλωσσικό θέμα. Και το κείμενο αυτό έχει γραφτεί από μη γλωσσολόγο. Είναι αναμενόμενο λοιπόν να μη διαθέτει την απαιτούμενη εγκυρότητα. Όπως ο γιατρός γνωρίζει πώς λειτουργεί ο ανθρώπινος οργανισμός, έτσι και ο γλωσσολόγος γνωρίζει πώς λειτουργεί η γλώσσα. Απεναντίας, στα διάφορα προχειρογραφήματα δημοσιογράφων και άλλων μη ειδικών για θέματα γλώσσας, διαπιστώνεται έλλειψη βασικών γνώσεων, τις οποίες αποκτά ένας φοιτητής φιλολογίας σε μάθημα γλωσσολογίας του προπτυχιακού κύκλου, συχνά ακόμη και του πρώτου κιόλας εξαμήνου. Θα παραθέσω το εν λόγω άρθρο (τίτλος του: «Όχι και... ευπατρίδης ο Μίλτος») και ακολούθως θα το σχολιάσω:

«Συνηθίζουμε -κακώς, κατά τη γνώμη μου- να χαρακτηρίζουμε "ευπατρίδη" κάθε σημαντικό άνθρωπο, όταν πεθαίνει.

»Λέμε "ήταν ευπατρίδης" και νομίζουμε ότι έτσι τον τιμούμε. Τι θα πει όμως "ευπατρίδης" και ποιοι ήταν οι "ευπατρίδαι". Λοιπόν:

»* "Ευπατρίδης" λεγόταν εκείνος που καταγόταν από σόι ευγενών, αριστοκρατών.

»* Οι "ευπατρίδες" ήταν στην αρχαία Ελλάδα σκέτες λέρες. Ηταν μεγάλοι γαιοκτήμονες που αύξαιναν τη γη τους -και τη δύναμή τους- παίρνοντας τα χωραφάκια των μικρών χωρικών: Τους δάνειζαν και όταν δεν είχαν να ξεπληρώσουν τα δάνεια, τους έπαιρναν τη γη και τους έκαναν δουλοπάροικους.

»* Γνωστός "ευπατρίδης" ήταν ο Κύλων, που τον 7ο αιώνα πήγε να γίνει τύραννος της Αθήνας, με τη βοήθεια Μεγαρέων φίλων του. Ξεσηκώθηκαν οι Αθηναίοι αριστοκράτες κι αυτός με τους δικούς του κλείστηκε στην Ακρόπολη. Τελικά, τον άφησαν να φύγει, αλλά έσφαξαν όλους τους δικούς του που παραδόθηκαν, παρά τις διαβεβαιώσεις των πολιορκητών ότι θα τους άφησαν κι αυτούς να φύγουν. Αυτό ήταν το "Κυλώνειον άγος", από το οποίο λύτρωσε την Αθήνα ο Σόλων, λίγα χρόνια μετά, με ένα νόμο (σεισάχθεια) που έσβηνε τα χρέη των αγροτών προς τους ευπατρίδες.

»Ε, τώρα που τα θυμηθήκαμε όλ' αυτά, όταν πεθάνει κάνας άλλος καλός και έντιμος άνθρωπος -όπως ο Μιλτιάδης Εβερτ, π.χ.- ας βρούμε άλλους τρόπους να τον τιμήσουμε. Και όχι να τον... βρίζουμε "ευπατρίδη"...

Π.ΔΙΑΜ.

Το βασικό λάθος εδώ είναι ότι σχολιάζεται αρνητικά η χρήση μιας λέξης με μια συγκεκριμένη σημασία στη Νέα Ελληνική με βάση τη σημασία που είχε η ίδια λέξη στην αρχαιότητα. Εδώ δηλαδή πρόκειται για σύγχυση συγχρονίας-διαχρονίας, όπως λένε οι γλωσσολόγοι. Επιπλέον, διαφαίνεται μάλλον και άγνοια σχετικά με τις πηγές του νεοελληνικού λεξιλογίου και τις διάφορες κατηγορίες λέξεων, όπως σημασιολογικά κ.ά. δάνεια κτλ. Ως προς τη λέξη που μας ενδιαφέρει εδώ, το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη στο λήμμα ευπατρίδης παραθέτει κατά σειρά τις εξής δύο σημασίες: «(ιστ.) στην αρχαία Aθήνα, πολίτης που ανήκε στην ανώτερη από τις τρεις κοινωνικές τάξεις» και «χαρακτηρισμός ατόμου που συνδυάζει την αριστοκρατική καταγωγή με την ευγένεια του χαρακτήρα και με την πνευματική καλλιέργεια». Σύμφωνα με το ίδιο λεξικό (παρόμοιες ετυμολογικές πληροφορίες περιλαμβάνει στο αντίστοιχο λήμμα και το λεξικό Μπαμπινιώτη), η λημματογραφούμενη λέξη στην πρώτη της σημασία προέρχεται από το αρχαιοελληνικό εὐπατρίδης, ενώ στη δεύτερη είναι σημασιολογικό δάνειο από το γαλλικό gentilhomme. Στο λεξικό της Θεσσαλονίκης, στην αρχή του πεδίου της ετυμολογικής πληροφορίας, παρατίθεται η συντομογραφία λόγ., δηλαδή λόγιο. Επίσης, σύμφωνα με το εννεάτομο λεξικό Δημητράκου, η λέξη ευπατρίδης στην αρχαιότητα σήμαινε και τον προερχόμενο από ευγενή πατέρα, από ευγενείς προγόνους. Αυτή η σημασία έχει καταγραφεί πρώτη, ενώ έπεται η σημασία που είχε η λέξη στην αρχαία Αθήνα (λεπτομέρειες στο οικείο λήμμα). Τι επιδιώκεται άραγε με το σημείωμα της Ελευθεροτυπίας; Να πεισθούν οι αρθρογράφοι ότι πρέπει να αποφεύγουν τη χρήση της λέξης ευπατρίδης; Όπως είπαμε, ο συλλογισμός αυτός πάσχει. Δεν πρέπει να κρίνουμε τη χρήση ενός νεοελληνικού γλωσσικού στοιχείου με βάση την Αρχαία Ελληνική. Αλλά, ακόμη και αν δεν γινόταν σύγχυση συγχρονίας-διαχρονίας, είναι ουτοπικό να πιστεύει κανείς ότι θα εξαλειφθεί η χρήση της λέξης ευπατρίδης με τη νεότερη σημασία. Η σημασία αυτή αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της γλωσσικής πραγματικότητας σήμερα και, φυσικά, δικαιολογημένα έχει καταγραφεί στα νεοελληνικά λεξικά. Ο πρόχειρος και αγλωσσολόγητος δημόσιος λόγος για τη γλώσσα επιβάλλει τη διάδοση των διδαγμάτων της γλωσσολογίας.