7.3.13

Ετυμολογικά Κριτήρια ή Άκριτη Ετυμολογία;

Θα έχει συμβεί μερικές φορές στον καθένα μας να κουμπώσουμε στραβά το σακάκι ή τη ζακέτα μας. Συνήθως παραλείπουμε ένα κουμπί ή μια κουμπότρυπα και το αντιλαμβανόμαστε στο τέλος, όταν μας περισσεύουν. Ενίοτε, ούτε καν τότε.

Η εντύπωση αυτή δημιουργείται συχνά όταν επιχειρείται η ετυμολόγηση ενός τύπου χωρίς αυστηρή τήρηση των σχετικών κριτηρίων και της ιεραρχίας τους. Συχνά παραβλέπονται σπουδαίοι παράγοντες, παραβάλλονται στοιχεία που δεν ταιριάζουν ή δεν συμβαδίζουν και, εν τέλει, προκύπτει μια όπως-όπως κατασκευασμένη ετυμολογική ανάλυση, η οποία κολακεύει τα αφτιά αλλά αμέσως δείχνει άστοχη και «ασουλούπωτη» στον καθρέφτη τού επιστημονικού ελέγχου.

Σχετικώς πρόσφατα, ο δρ Φιλολογίας Ι.Ν. Ηλιούδης, ο οποίος ειδικεύεται στη βυζαντινολογία και τη λαογραφία αλλά ασχολείται συχνά με την ετυμολογία, δημοσίευσε σε έντυπο της Β. Ελλάδος την αντίρρησή του προς την τουρκική καταγωγή των λ. γλέντι και μεράκι, την οποία αποδέχονται τα λεξικά. Συγκεκριμένα, παράγει το γλεντώ από τύπο *κλενδώ < *καλενδώ «διασκεδάζω στις καλένδες» και το μεράκι από το αρχ. ίμερος «πόθος», θεωρώντας ότι σχηματίστηκε «με την κατάληξη -άκι και κατ’ αφαίρεση του αρχικού α [εννοεί ι-]: *(ι)μεράκι > μεράκι».

Το ετυμολογικό σφάλμα είναι, φυσικά, κοινός τόπος σε όλους όσοι ασχολούμαστε με αυτόν τον δύσκολο κλάδο τής ιστορικοσυγκριτικής γλωσσολογίας. Το πρόβλημα ανακύπτει όταν το σφάλμα μας είναι μεθοδικό, όταν δηλ. δεν λαμβάνουμε υπ’ όψιν θεμελιώδεις αρχές αυτού του κλάδου. Όπως κάποιος που κουμπώνει το σακάκι του χωρίς να κοιταχτεί μετά στον καθρέφτη, μπορεί να νομίζουμε ότι ενεργήσαμε σωστά, αλλά στην πραγματικότητα να έχουμε αστοχήσει και κατόπιν παρασυρθεί σε σειρά λαθών.


Επί του προκειμένου και εκ του προχείρου:

1) Όταν αγνοούμε τους μαρτυρημένους τύπους και τα τεκμηριωμένα ενδιάμεσα στάδια, για να προτείνουμε αμάρτυρους δικούς μας, έχουμε μειώσει καίρια την επαληθευσιμότητα της πρότασής μας. Ενώ τα *καλενδώ, *κλενδώ κτλ. δεν μαρτυρούνται, οι ελληνικές διάλεκτοι μας δίνουν τους τύπους εϊλεντού (Καππαδ.) και εγλενεύκουμαι / εϊλανεύκουμαι (Πόντος), που αποδεικνύουν αναμφισβήτητη την προέλευση από το τουρκ. eğlenmek (αόρ. eğlendim). Τα *ιμεράκιον, *ιμεράκι είναι άγνωστα στη γλώσσα, αλλά περι αυτού μάλλον ου φροντίς Ιπποκλείδη

2) Επειδή οι λέξεις εντάσσονται σε πεδία ή ομάδες, η ανάλυση που προτείνουμε πρέπει να συμφωνεί με τις αρχές τής κλιτικής και παραγωγικής μορφολογίας. Αν προς στιγμήν δεχθούμε την παραγωγή μεράκι < *(ι)μεράκιον, κάτι πρέπει να κάνουμε για να συμμορφώσουμε ή να τακτοποιήσουμε εκείνο το ατίθασο παράγωγο μερακλής… Πώς θα το εξηγήσουμε αυτό; Αν όμως είχαμε λάβει εξ αρχής υπ’ όψιν ότι το παράγωγο έχει καθαρά τουρκική μορφολογία, αυτό θα μας είχε προστατεύσει από το σφάλμα και θα είχαμε αναγάγει τη λέξη στο τουρκ. merak.

3) Μερικά ακόμη ερωτήματα που θα έπρεπε να μας είχαν υποψιάσει: Πόσο συχνό φαινόμενο είναι η «συγκοπή» τού -α- (του ισχυρότερου φωνήεντος) στον τύπο *καλενδώ; Γιατί δεν συνέβη το ίδιο με άλλα ρήματα από καλ- (όπως το αρχ. καλώ ή το μεσν. καληνυχτώ); Γιατί το μοναδικό παράγωγο του ουσ. καλάνδαι, το ρ. καλανδίζω σημαίνει «επιπλήττω» και όχι «διασκεδάζω»; Πόσο λογικό είναι να παραχθεί υποκοριστικό από αφηρημένο όν. (ίμερος > *ιμεράκιον); Θα μπορούσαμε να φανταστούμε ανάλογο σχηματισμό από τις λ. πόθος (*ποθ-ούλης;), επιθυμία (*επιθυμι-ούλα;); Και πόσο πιθανό είναι το παραγόμενο υποκοριστικό (*ιμεράκιον) να μην έχει σμικρυντική, αλλά μεγεθυντική σημασία και χρήση;


Ο επιστημονικός έλεγχος δεν συνεπάγεται την επιλογή τής πιο ελκυστικής εκδοχής, αλλά τη διακρίβωση της σωστής. Τελικά, αν θέλουμε να κουμπώσουμε το σακάκι μας, ένας μόνο τρόπος υπάρχει: να ταιριάξουμε το κουμπί στην κουμπότρυπα που του αντιστοιχεί και μάλιστα με τη μόνη σωστή σειρά. Στο τέλος ο καθρέφτης θα δείξει τι πραγματικά κάναμε.

Για λόγους πληρότητας οφείλω να σημειώσω ότι το κείμενο του Ι.Ν. Ηλιούδη δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Μακεδονία στις 10 Ιουνίου 2006.

Συγγραφέας: Dr Moshe

---------------------------

Eυχαριστούμε πολύ τον Dr Moshe για το κείμενο. Δεν κατάφερα να μεταφέρω μερικά σύμβολα, όπως π.χ. τη δασεία στο Ι και την υπογεγραμμένη στο η του τύπου Ιπποκλείδη.

16 σχόλια:

Sraosha είπε...

Ακριβολογείτε. Ωραία, ευσύνοπτα και περιεκτικά.

τέττιξ είπε...

Μ'άρεσε πολύ η μεταφορά του κουμπώματος. Η αναλογία με το σωστό κούμπωμα μού ερχόταν κι εμένα στο μυαλό όταν μάθαινα τις πρώτες μου "εξωτερικές και εσωτερικές επανασυνθέσεις". Ας είμαστε λοιπόν κουμπωμένοι σε οτιδήποτε άλλο.

ΟυκΕστινΩδε είπε...

«Το Glos Inform είναι μια λίστα ενημέρωσης για γλωσσικά θέματα από μια αντιεθνικιστική σκοπιά. Ενδεικτική θεωρούμε τη θεματολογία που καλύπτεται από τα blogs http://periglwssio.blogspot.com και http://anorthografies.blogspot.com »

Τι στο καλό σημαίνει «αντιεθνικιστική σκοπιά» στην γλώσσα ;
Φοράτε ένα κακό ιδεολόγημα και το φοράτε και στην γλώσσα !
Σε τι διαφέρετε από εκείνους που καταγγέλετε με τόση σφοδρότητα και ειρωνία ;
Εσείς την γλώσσα από την αντιεθνικιστική σκοπιά σας και εκείνοι από την εθβικιστική σκοπιά τους.
Γεμίσαμε στρατιωτάκια .....

Ενας σύγχρονος αμερικανός συγγραφέας έγραψε ->
Η γλώσσα είναι ένας ιός που ήρθε από το διάστημα . Και το πίστευε αληθινά , μαρτυράνε την πίστη αυτή τα βιβλία του.
Με αυτή την πίστη και από σκοπιά « διαπλανητική » έγραψε μερικά άγρια αριστουργήματα .

Η δική του « σκοπιά » για την γλώσσα είναι απίθανη , αντεπιστημονική , γελοία .
Ασφαλώς .
Ομως ήξερε για την γλώσσα τόσα όσα δεν θα μάθετε εσείς ποτέ .

Και συγνώμη για την ενόχληση.

τέττιξ είπε...

Είναι απλό: "αντιεθνικιστική" θα πει απροκατάληπτη. Θα πει προσέγγιση γλωσσικών θεμάτων χωρίς μυθοποίηση του παρελθόντος, χωρίς ρυθμιστική διάθεση και χωρίς υποταγή του "αληθινού" στο "εθνικό". Αν όποιος σκέφτεται έτσι σάς φαίνεται στρατιωτάκι...

Φοινικιστής είπε...

Iχθύς, νομίζω ότι είναι άδικες οι κρίσεις σου.

Από «εκείνους που καταγγέλλουμε» διαφέρουμε στο ότι οι δικές μας θέσεις είναι πιο βάσιμες και σύμφωνες με τις αρχές της γλωσσολογίας. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να κάνουμε λάθη σε επιμέρους θέματα.

Διαφωνώ με αυτόν τον «σχετικισμό». Οι μύθοι στη γλώσσα προέρχονται κυρίως από τον χώρο των «συντηρητικών». Αυτό δεν σημαίνει ότι και κάποιος μη συντηρητικός δεν μπορεί να διατυπώσει έναν ισχυρισμό που δεν στέκει.

Στρατιωτάκια δεν είμαστε για δύο λόγους: πρώτον, γιατί τεκμηριώνουμε ό,τι γράφουμε· δεύτερον, γιατί συχνά διαφωνούμε και μεταξύ μας. Δεν νομίζω να αποτελούμε το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα «στρατιωτών».


> 'Ομως ήξερε για την γλώσσα τόσα όσα δεν θα μάθετε εσείς ποτέ.

Ίσως. Όμως, και πάλι σημασία έχει τι συμβαίνει κατά κανόνα. Μπορώ να σου αναφέρω μέλη της λίστας τα οποία γνωρίζουν για τη γλώσσα όσα δεν θα μάθουν ποτέ αυτοί που «καταγγέλλονται» από εμάς. Δεν γίνεται σύγκριση, αν και το θέμα μας δεν είναι ποιος γνωρίζει περισσότερα. Δεν το βλέπω έτσι.

Όσο για τη σφοδρότητα και την ειρωνεία, νομίζω ότι υπερβάλλεις.

ΟυκΕστινΩδε είπε...

Συγνώμη για την μικρή επιμονή μου .
Γράφετε για την οικογένεια των 450 Ινδοευρωπαϊκών γλωσσών .
Τι ακριβώς σημαίνει γλωσσική « οικογένεια » ; Από πού ακριβώς δανείσθηκαν τον όρο ;
Κυρίως, γιατί οι γλωσσικές ομοιότητες κατασκευάζουν μία « οικογένεια » ;

Oι ομοιότητες μένουν ξεκρέμαστες. Υπάρχουν ασφαλώς και φωνάζουν δυνατά.
Αλλά δεν μαρτυράνε μέχρι στιγμής «οικογένεια» , δεν μαρτυράνε την «Ινδοευρωπαϊκή»

THE INDO-EUROPEAN LANGUAGE FAMILY
http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/iedocctr/ie-lg/ie-lg.html

τέττιξ είπε...

Οι συστηματικές ομοιότητες δεν μαρτυρούν συγγένεια, δεν μαρτυρούν κοινή καταγωγή; Μια "οικογένεια" αυτό δεν είναι;

ΟυκΕστινΩδε είπε...

Οχι φυσικά ! Η «οικογένεια» είναι μία θεωρία που προσπαθεί να εξηγήσει τις συστηματικές ομοιότητες.
Μάλιστα η «οικογένεια» δεν είναι ούτε ήταν ποτέ γλωσσολογική θεωρία. Από αλλού ήρθε.
Και η κατάληξη είναι αυτή. Ο κοινός πρόγονος. Μια γλώσσα που την μίλησε ἐνας λαός.
Εδώ σας οδηγούν οι ομοιότητες εφ όσον τις αναγνωρίζετε ως «οικογενειακές».
Λοιπόν αγαπητέ φίλε τέττιξ σε τι διαφέρετε από εκείνους που γράφουν ακριβώς αυτό αλλά και ονομάζουν τον κοινό πρόγονο ελληνικό ;
Εσείς τον ονομάζετε Ινδοευρωπαίο και τον τοποθετείτε κάπου στις αιολικές απολήξεις των Ουγγρικών πεδιάδων ή στην Ινδία.
Και οι δύο θεωρίες, η «εθνικιστική» και η «αντιεθνικιστική» το ίδιο τερατώδεις !
Ταπεινώς τελευταίο ήταν αυτό. Δεν σας ενοχλώ ξανά.

τέττιξ είπε...

Καλά, εντάξει, πάντως χρειάζεται να έχουμε διαβάσει και κάτι πριν πούμε κάτι έτσι αυθαίρετα. Ναι, οι συστηματικές ομοιότητες σε ένα εντυπωσιακά μεγάλο μέρος του λεξιλογίου και της γραμματικής δομής πολλών γλωσσών μάς οδηγούν μαθηματικά σε ένα κοινό πρόγονο, σε κοινές ρίζες. Ε, και η ανασυντιθέμενη υποθετική πρωτογλώσσα που προκύπτει δεν είναι ελληνικά, ούτε καμιά άλλη από τις συγγενείς γλώσσες. Σας ενοχλεί η ιδέα του κοινού προγόνου; Σας ενοχλεί η ιδέα να εξηγήσουμε τις ομοιότητες, αντί να τις αφήσουμε στην ησυχία τους; Ίσως τότε σας ενοχλεί η ιδέα της επιστήμης.

hominid είπε...

Λοιπόν αγαπητέ φίλε τέττιξ σε τι διαφέρετε από εκείνους που γράφουν ακριβώς αυτό αλλά και ονομάζουν τον κοινό πρόγονο ελληνικό;

Μήπως στο ότι περιορίζονται στην παραδοχή των -μέχρι στιγμής- επιστημονικών δεδομένων, χωρίς να εκβιάζουν την ερμηνεία τους βάσει συγκεκριμένων ιδεολογικών αντιλήψεων; "Ινδοευρωπαϊκή οικογένεια γλωσσών" είναι ένας ουδέτερος, περιγραφικός γλωσσολογικός όρος, ο οποίος σταματά στην διαπίστωση των συστηματικών ομοιοτήτων αυτών των γλωσσών. Δεν έχουν κανέναν λόγο να μη δέχονται τον όρο ακόμα και οι υποστηρικτές των "ελληνοκεντρικών" (και όποιων άλλων "-κεντρικών") θεωριών.

Φοινικιστής είπε...

Μόλις βρω χρόνο, θα παραθέσω μερικά αποσπάσματα από γλωσσολογικό σύγγραμμα που περιλαμβάνει πειστικά επιχειρήματα για τη συγγένεια των γλωσσών αυτών:

Beekes, R. S. P., Εισαγωγή στη συγκριτική ινδοευρωπαϊκή γλωσσολογία, μετ. Γ. Παπαναστασίου, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών (Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη), Θεσσαλονίκη 2004.

Φοινικιστής είπε...

> η «οικογένεια» δεν είναι ούτε ήταν ποτέ γλωσσολογική θεωρία. Από αλλού ήρθε.

Αυτοί που παρατήρησαν πρώτοι τις ομοιότητες μεταξύ των γλωσσών δεν ήταν γλωσσολόγοι -άλλωστε δεν είχε καν θεμελιωθεί επιστημονικά η σύγχρονη γλωσσολογία. Πρώτος ο Άγγλος δικαστής W. Jones έκανε επίσημα λόγο για τα κοινά αυτά στοιχεία το 1786. Οι αρχικές αυτές παρατηρήσεις ήταν η «μαγιά», ο αρχικός πυρήνας της θεωρίας. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν είναι γλωσσολογική θεωρία. Απλώς οι αρχικές παρατηρήσεις ανήκουν σε μη γλωσσολόγους. Πώς λέτε «δεν είναι ούτε ήταν ποτέ γλωσσολογική θεωρία»; Οι ινδοευρωπαϊστές γλωσσολόγοι όλου του κόσμου, που υποστηρίζουν τη συγκεκριμένη θεωρία, υποστηρίζουν μια μη γλωσσολογική θεωρία; Αυτό λέτε; Γλωσσολόγοι καλλιέργησαν, δίδαξαν και διδάσκουν ακόμη τη θεωρία αυτή. Και η ΙΕ θεωρία είναι φυσικά γλωσσολογική.

----------

> σε τι διαφέρετε από εκείνους που γράφουν ακριβώς αυτό αλλά και ονομάζουν τον κοινό πρόγονο ελληνικό;

Ο συγγραφέας του βιβλίου που προανέφερα γράφει:

«Η επιχειρηματολογία αυτή [εννοεί του Jones] προϋποθέτει ότι ένας τόσο μεγάλος αριθμός ομοιοτήτων δεν μπορεί να ερμηνευθεί ως αποτέλεσμα λεξιλογικού δανεισμού μεταξύ γλωσσών και ότι, για τον λόγο αυτό, είναι πιθανότερο οι γλώσσες αυτές να έχουν έναν κοινό πρόγονο που τις συνδέει μεταξύ τους» (σελ. 48).

«Οι αντωνυμίες [...] (π.χ. εγώ, εσύ, αυτός· αγγλ. I, you, this, that) αποτελούν πράγματι ένα καλό επιχείρημα. Λέξεις αυτού του είδους δεν αποτελούν εύκολα αντικείμενο δανεισμού, και γι'αυτό τυχόν ομοιότητες μας οδηγούν στο συμπέρασμα ότι υπάρχει γλωσσική συγγένεια» (σελ. 50).

Αυτό είναι -νομίζω- ένα σημείο-κλειδί. Το είδος των γλωσσικών στοιχείων είναι τέτοιο, ώστε δεν στέκει γλωσσολογικά ο ισχυρισμός ότι η μητέρα των γλωσσών είναι η Ελληνική.

Να λοιπόν «σε τι διαφέρουμε από εκείνους που ονομάζουν τον κοινό πρόγονο ελληνικό».

peavey είπε...

Ιχθύς, μιας και ψάχνεις τέτοια θέματα, εδώ θα διαβάσεις ότι θες, απο τα πιο κουφά μέχρι τα πιο σωστά. Απλά διάλεξε ποιά είναι ποιά:

http://www.esoterica.gr/forums/topic.asp?ARCHIVEVIEW=&TOPIC_ID=3296

Αγγελος είπε...

Είναι γνωστό ότι η Γαλλική Γλωσσολογική Εταιρία απαγόρεψε κάποτε τις συζητήσεις, ανακοινώσεις κλπ. τις σχετικές με την προέλευση της γλώσσας (ως ανθρώπινου φαινομένου εννοείται, όχι βέβαια τις συζητήσεις για την προέλευση της Α ή της Β συγκεκριμένης γλώσσας). Το θυμάμαι (χωρίς αναγκαστικά να το εισηγούμαι) όταν διαβάζω αμφισβητήσεις της ηλίου φαεινότερης συγγένειας των ινδοευρωπαϊκών γλωσσών...

Μυρμιδόνας21 είπε...

Η Ινδοευρωπαϊκή θεωρία δεν είναι καν μια θεωρία, που μπάζει από χίλιες δυο μεριές αλλά είναι μια γλωσσολογική μελέτη και μόνο, βασισμένη σε κάποιες ομοιότητες λέξεων,η οποία όμως ακόμα και αμιγώς γλωσσολογικά,καταρρίπτεται. Θέλετε να σας την καταρρίψω εδώ, μέσα σε δυο γραμμές;Προσέξτε:Η ινδοευρωπαϊκή ρίζα mar- σε όλες τις άλλες γλώσσες αποδίδει τη θάλασσα
(λατ: mar, γαλ: mer, ιταλ: mare, γερμ: meer).Αντίθετα,στην Ελληνική υπάρχει η ρίζα αλς με όλα τα παράγωγά της,τα οποία ισχύουν έως και σήμερα(π.χ. ναυσιπλοοία).Γιατί να συμβαίνει αυτό;

Γιατί οι Έλληνες,εφ’ όσον είναι ΙνδοΕυρωπαϊκής καταγωγής δεν εκφράζουν την έννοια της θάλασσας με μια ομόρριζη των Ευρωπαϊκών λέξη;

Φοινικιστής είπε...

Ευχαριστούμε για την κατάρριψη της ινδοευρωπαϊκής θεωρίας! Βέβαια, όσο το ναυσιπλοΐα είναι παράγωγο του αλς, άλλο τόσο καταρρίφθηκε και η ινδοευρωπαϊκή θεωρία με το κείμενο που μας έκανες κόπι-πέιστ.

Όσο για το αν η εν λόγω θεωρία μπάζει κτλ., παραπέμπω σε μερικά από τα παραπάνω σχόλια και ειδικά στο 12ο (21/6/06, 19:43). Μετά από τόσα χρόνια στο ίντερνετ, δεν μου κάνει πλέον εντύπωση το γεγονός ότι οι λεγόμενοι ελληνοκεντρικοί δεν λαμβάνουν καν υπόψη τι έχει γραφτεί και συνεχίζουν να λένε τα δικά τους (ή να κάνουν κόπι-πέιστ από κείμενα ομοϊδεατών τους). Ούτε βέβαια μου κάνει εντύπωση ότι δεν ξέρουν καν ορθογραφία, εν προκειμένω πώς γράφεται η λέξη ναυσιπλοΐα.