12.10.17

Ούτε αναγκαίο κακό ούτε άταφος νεκρός

Ιστορική ορθογραφία: αναγκαίο κακό ή άταφος νεκρός;
(βλ. https://bit.ly/2RuAvKd)

Κάποια στιγμή ίσως γράψω μια αναλυτική κριτική. Εντελώς πρόχειρα, ας σημειώσω τώρα τα εξής:


Στον ίδιο τον τίτλο του βιβλίου υπάρχει ένα ψευδοδίλημμα.


Θεωρώ ότι ο συγγραφέας δεν εξηγεί πειστικά γιατί πρέπει να εγκαταλειφθεί η παραδοσιακή ορθογραφία. Όλα αυτά τα φοβερά και τρομερά που πιστεύει ότι προκαλεί η ιστορική ορθογραφία πρέπει να αποδειχθούν με κάποιον τρόπο.


Σε αρκετά σημεία του βιβλίου του επικρίνει εύστοχα τις απόψεις των συντηρητικών, αλλά κάνει τις δικές του ατεκμηρίωτες παραδοχές. Λ.χ. αυτό που γράφει στη σελίδα 136, ότι δηλαδή με την προτεινόμενη ορθογραφική μεταρρύθμιση θα καταπολεμηθούν οι γλωσσικοί μύθοι, είναι απλώς ένα σενάριο. Ένα άλλο σενάριο είναι ότι οι μύθοι για την ελληνική γλώσσα και το κύμα της αρχαιολατρίας θα φουντώσουν ακριβώς λόγω της κατάργησης της ιστορικής ορθογραφίας.


Και αυτό ακριβώς είναι το πρόβλημα με το συγκεκριμένο βιβλίο: ο συγγραφέας του σε αρκετά σημεία επικαλείται γλωσσολογικά επιχειρήματα, και καλά κάνει, αλλά υπάρχει και ένα κομμάτι στο οποίο απλώς πιστεύει ή φαντάζεται μερικά πράγματα και προβάλλει ατεκμηρίωτους ισχυρισμούς (για ιδεολογικούς λόγους φυσικά).


Θα ήθελα να παραπέμψω για μία ακόμα φορά σε μια πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση που έγινε στο γκρουπ του Facebook Ελληνική γλώσσα και γλωσσολογία το 2012:



https://www.facebook.com/groups/501111816569178/505235986156761/

Με αφορμή νέες αναρτήσεις του Δ. Κ., θα ήθελα να επισημάνω τα εξής: όσοι επικαλούνται γλωσσολογικά επιχειρήματα για να υποστηρίξουν την κατάργηση της ιστορικής ορθογραφίας μάλλον δεν έχουν καταλάβει ότι αυτό δεν είναι μόνο γλωσσολογικό θέμα. Τηρουμένων των αναλογιών, είναι σαν να προτείνει ένας αρχιτέκτονας την κατεδάφιση των κτιρίων μιας πόλης και την ανέγερση νέων κτιρίων με διαφορετικό αρχιτεκτονικό ρυθμό. Το κόστος για να αναφέρω μόνο ένα παράδειγμα, αν και το θέμα δεν είναι μόνο οικονομικό μπορεί να είναι απαγορευτικό. Και πάντως τέτοια θέματα δεν είναι μόνο γλωσσολογικά ή μόνο αρχιτεκτονικά.


Φυσικά και από μόνη της η επίκληση της παράδοσης δεν έχει επιστημονική αποδεικτικότητα. Αλλά ούτε ο ίδιος ο Δ. Κ. έχει αποδείξει γιατί πρέπει να εγκαταλείψουμε την παραδοσιακή ορθογραφία.


Προσωπικά, βλέπω ιδεολογία και δογματισμό στα κείμενά του, έστω και αν επικαλείται και βάσιμα επιχειρήματα.


Επίσης, με αφορμή την «Κριτική στην επιχειρηµατολογία υπέρ της αναγκαιότητας διατήρησης της ιστορικής ορθογραφίας» (βλ. https://bit.ly/31tKPnR), παρατηρώ ότι ο Δ. Κ. δεν απαντά παρά μόνο σε ορισμένα σημεία της κριτικής που του έχει γίνει (βλ. https://bit.ly/2IaeqL6 και https://bit.ly/2WY2RPJ), ενώ μερικά από τα επιχειρήματα που διατυπώνει και στο βιβλίο του και στο άρθρο του ήδη υπάρχουν στο δικό μου βιβλίο (βλ. https://bit.ly/2KICDtJ).


Στις σελίδες 28-33 του βιβλίου μου (βλ. https://bit.ly/2KICDtJ) παρουσιάζονται ορισμένα πλεονεκτήματα της ιστορικής ορθογραφίας, τα οποία όμως σχετικοποιούνται και μετριάζονται. Αυτό μπορεί να το δει ο καθένας, ακόμα κι αν δεν είναι νηφάλιος.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το ακόλουθο συμπέρασμα σχετικά με τις ομώνυμες λέξεις (σελίδα 30):

«Άρα, στην προκειμένη περίπτωση η χρησιμότητα της ιστορικής ορθογραφίας δεν είναι τόσο μεγάλη».


Το να παραπέμπει κάποιος στις σελίδες αυτές και να τις παρουσιάζει σαν δείγμα άκριτης προσκόλλησης στην έννοια της παράδοσης είναι διαστρέβλωση.

Aποσπάσματα από εκτενέστατη κριτική που μου έστειλε για το βιβλίο ο φίλος Ά. Κανλής:


«1) Βασική παρατήρηση
γιακήμενο πυεβαγκελήζετε τηγκαθηέροση τησφονημηκήσ γραφήσ, ήνε γραμένο μεπαραδόξοσ πηστή προσκόληση στησαρχέσ τησκαθηερομένησ ορθογραφήασ. ήσοσ οσηγκραφέασ ναφοβύνταν ότη θατονθεορύσαν αγράματο ή νατυφάνηκε εφκολότεροσ ο(δήσχρηστοσ;) παραδοσηακόσ τρόποσ. ήδη μηονεκτή σεσχέση μετονβηλαρά.
2) Ο συγγραφέας 
Κρίνοντας μόνο από το παρόν πόνημα (καθώς δεν γνωρίζω ούτε τον ίδιο ούτε το έργο του), το πεδίο του πρέπει να είναι η ετυμολογία, όπου φαίνεται να έχει κάνει πολλή δουλειά. Ένας νεαρός Μωυσιάδης, δηλαδή, χωρίς τον Μπαμπινιώτη (ή μάλλον με απέχθεια προς τον Μπ.).
3) Κριτική σκέψη 
Κάνει σωστή (αν και μερικές φορές υπερβολικά φορτισμένη) κριτική στους σύγχρονους Έλληνες γλωσσολόγους, κυρίως στον Μπ. (με αποκορύφωμα τη σελ. 160), οι οποίοι με τη στάση τους “τάισαν” (αν όχι δημιούργησαν) το κίνημα της αρχαιολατρίας. Έχει αρκετά υγιή προσέγγιση όσον αφορά στην κρίση των επίσημων επιχειρημάτων (“διαφάνεια”, κατανόηση, εμβάθυνση...), χωρίς να έχει κανέναν στο απυρόβλητο (ακόμα και ο Τριανταφυλλίδης τα ακούει· π.χ. σημ. 246).
Διαπράττει το κλασικό σφάλμα της μάχης με “αχυράνθρωπους” (strawman), όταν διαβάζει τη σκέψη “κάποιων υποστηρικτών” της ιστορικής ορθογραφίας και διαγνώνει ότι πάσχουν από στείρα αρχαιολατρία, χωρίς να παραθέτει καμία αναφορά (π.χ. σελ. 100 και 169). Το διορθώνει αργότερα όταν εξετάζει τις επίσημες αντιρρήσεις, όπου και παραθέτει αυτούσιες τις διατυπώσεις.
4) Ετυμολογία 
Μεγάλο μέρος του έργου αφιερώνεται στην εξέταση αμφισβητούμενων ετυμολογιών (με καταγγελία καθιερωμένων λεξικών) και στον εντοπισμό ασυνεπειών στην ορθογράφηση (με ατελείωτες λίστες που περιέχουν αναίτια πολλή πληροφορία). Δίνει την εντύπωση ότι το πάει προς “πονάει κεφάλι, κόψει κεφάλι” (αφού ούτε οι επαγγελματίες μπορούν να συμφωνήσουν στη “σωστή” γραφή της καλιακούδας, ας καταργήσουμε την ιστορική ορθογραφία), αλλά τίποτε τέτοιο δεν συμβαίνει (αν και το πλησιάζει στη σελ. 82). Το δεύτερο κεφάλαιο κλείνει χωρίς να καταλάβεις το λόγο ύπαρξής του. Οι ατελείωτες λίστες είναι απλά επίδειξη προηγούμενης δουλειάς του ( ; ) και μόνο διάσπαρτες υπάρχουν κάποιες κρίσεις διατυπωμένων απόψεων υπερασπιστών της ιστορικής ορθογραφίας. 
Την ακρίβεια των ετυμολογήσεών του δεν θέλω ούτε μπορώ να την κρίνω. Η εντύπωση που μου δίνεται είναι ότι η ετυμολόγηση γίνεται al gusto (που είναι αντίθετο με ό,τι θεωρώ επιστημονικό), με τον καθένα να βγάζει ετυμολογίες από το κεφάλι του (κάτι αντίστοιχο με τη χρήση της αναλογίας τον 19ο αιώνα· βλ. Lloyd: “simply because one can formulate a particular proportion there is no guarantee that an analogical formation will necessarily result”). Κρατάω όμως μια πισινή, μήπως και υπάρχουν σε κανένα υπόγειο στιβαγμένοι τόμοι με άπειρες διδακτορικές και ερευνητικές εργασίες, όπου εξετάζεται η ιστορία της κάθε λέξης και παρέχονται αποδείξεις.
5) Προσέγγιση 
Όντας προκατειλημμένος, υπερτονίζει τις “ωφέλειες” του νέου συστήματος και υποβαθμίζει τις συνέπειές του. Πέρα από την σαφή ευκολία εκμάθησης του νέου τρόπου σε σχέση με τον παλιό και του (περιορισμένου πια) κοινωνικού χλευασμού των ανορθόγραφων, δεν κατάλαβα ποιος λόγος επιβάλλει τη ριζική αναθεώρηση του τρόπου γραφής.
• Το ότι οι Μπαμπινιώτηδες δεν συμφωνούν πώς πρέπει να γράφεται το “αγόρι”; Και για το 98% των λέξεων όπου συμφωνούν;
• Το ότι τα παιδιά χάνουν χρόνο μαθαίνοντας ορθογραφία; Χρόνο που θα έκαναν τι; Θα μάθαιναν κάτι άλλο ή θα έπαιζαν νιντέντο; Υπάρχει καμιά ένδειξη υστέρησης στη γενική παιδεία των μαθητών μας σε σχέση με άλλες χώρες;
• Το ότι η “αρχαία ελληνική”, η γλωσσολογία και η ετυμολογία θα πρέπει να ενδιαφέρουν μόνο τους τριτοδεσμίτες; Τότε γιατί να μην πούμε κάτι παρόμοιο για τα τριώνυμα, τον ηλεκτρισμό, τα οξέα, τον μεταβολισμό... ώστε τα παιδιά να μαθαίνουν μόνο πλέξιμο (αν και αυτό θα έπρεπε να ενδιαφέρει μόνο τις μοδίστρες); Έχουμε αποφασίσει τι είδους παιδεία θέλουμε να έχουμε; Στείρα ωφελιμιστική ή πιο σφαιρική;
• Το ότι υπάρχει ασυμφωνία γραφής-ομιλίας; Είναι κακό να είμαστε στην παγκόσμια πλειοψηφία;
• Το ότι το έχουν κάνει οι Τούρκοι, οι Αλβανοί, οι Ρουμάνοι, οι Βιετναμέζοι και οι Φινλανδοί; Ποιος από αυτούς είχε το δικό του σύστημα γραφής (και όχι κάποιο ξένο) πριν από το νέο;
• Το ότι οι Γερμανοί, Ισπανοί κ.λπ. έχουν μεταρρυθμίσει τις ορθογραφίες τους; Μήπως εμείς λίγες μεταρρυθμίσεις έχουμε κάνει; Ή μήπως περιελάμβανε κάποια από αυτές τις μεταρρυθμίσεις (των ξένων) ριζικό επανασχεδιασμό του συστήματος γραφής;
6) Η πρόταση 
Κι ερχόμαστε στο ζουμί της υπόθεσης, τη μεγαλειώδη ορθογραφική του πρόταση (Παράρτημα 2).
Τελικά δεν είναι τίποτε παραπάνω από ένα ακόμα σύστημα παράστασης των φθόγγων της ελληνικής. Τέτοια υπάρχουν αρκετά κι εγώ έχω βγάλει δύο (πριν από 10 χρόνια [βλ. http://greek.kanlis.com/phonology.html#Notation] και πριν από 20 [βλ. http://greek.kanlis.com/old/letters.htm]). Η μεγάλη μας διαφορά είναι ότι εγώ το χρησιμοποίησα για φωνητική μεταγραφή, ενώ αυτός το χρησιμοποιεί ως βασικό αλφάβητο, σχεδόν ισοδύναμο με την υιοθέτηση του ΔΦΑ για τα ελληνικά.
Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι η υπερβολική χρήση των ουρανικών, ακόμα και σε περιπτώσεις όπου υπονοούνται από τη φωνοτακτική της γλώσσας (π.χ., το <κε> ο Έλληνας πάντα [ce] θα το διαβάσει και είναι περιττή η παράσταση <κιε>). Τα ουρανικά μπορεί να είναι πράγματι ανεξάρτητα φωνήματα (π.χ., [ˈconi]-[ˈxoni]), αλλά υπάρχουν περιπτώσεις όπου είναι αλλόφωνα υπερωικών φωνημάτων (π.χ., [ʝiˈneka]-[ʝiˈneces]). Η πρότασή του έχει, λοιπόν, ως συνέπεια ότι η εικόνα της δομής της γλώσσας παραμορφώνεται αδικαιολόγητα (π.χ., <λαηκός>-<λαηκιή>, αλλά <καλός>-<καλή>). Έτσι μπερδεύει τη φωνημική και τη φωνητική γραφή, και καταλήγει να καταγράφει την επιφανειακή (surface) αντί για την υποκείμενη (underlying) δομή.
Τέλος, το επίμετρο περιγράφει εύστοχα τα βήματα που θα έπρεπε να είχαν προηγηθεί (ζητήματα θεωρίας, πράξης, τακτικής, αποδοχής) πριν καν γραφτούν όλα τα προηγούμενα. Χωρίς να έχουν απαντηθεί αυτά (και καθώς αποδέχεται ότι οι απαντήσεις δεν είναι προφανείς), ό,τι προηγήθηκε είναι άνευ ουσίας. 
7) Αποτίμηση 
Ξεκινάει πολλά υποσχόμενος, αλλά συνεχίζει με προκαταλήψεις και αστοχίες. Δίνει λογικές απαντήσεις στις επίσημες ενστάσεις για την κατάργηση της ιστορικής ορθογραφίας, αλλά επιλέγει να υποβαθμίσει τα σοβαρά προβλήματα και να αποφύγει τη συζήτησή τους. 
Το προτεινόμενο “αλφάβητο” είναι τόσο δογματικό, που υστερεί ακόμα και σε σχέση με του Βηλαρά. Τελικά, δεν έμαθα κάτι καινούριο για την ανάγκη θέσπισης φωνημικής/φωνητικής γραφής ούτε είδα καμιά ρηξικέλευθη πρόταση. Ίσα ίσα που (ξαν)ανοίγει η “δημόσια συζήτηση” για φωνημική ορθογραφία σε λάθος βάση».

Τέλος, παραθέτω δύο εύστοχα σχόλια που έγιναν σε γνωστό ιστολόγιο:

1)
«Συγγνώμη, αλλά αυτό:
η κοινωνικά (και οικονομικά) ισχυρή ομάδα –ακολουθώντας την πρακτική όλων των θρησκευτικών ιερατείων που χρησιμοποιούν κείμενα σε ακατανόητη για τους πολλούς γλώσσα προκειμένου να αποκομίσουν γόητρο, να περιβληθούν με ένα μυστηριακό πέπλο, να αποκτήσουν επιρροή και να χαλιναγωγήσουν έτσι το ποίμνιό τους– επιβάλλει μια τεχνηέντως απρόσιτη για μεγάλη μερίδα του πληθυσμού ορθογραφία, με σκοπό να αποκλείσει από κοινωνικές θέσεις υψηλού κύρους άτομα που αδυνατούν για διάφορους λόγους να χρησιμοποιήσουν αποτελεσματικά αυτό το παράλογα δύστροπο ορθογραφικό σύστημα...
είναι συνωμοσιολογία του χειρίστου είδους, εφάμιλλη με τις αντίρροπες μπούρδες ότι καταργούν τα φωνήεντα για να μας αποβλακώσουν κι ότι το “ν” οξυγονώνει τον εγκέφαλο». 

2)
«Πάντως και σημειολογικά έχει το γούστο του ο υπότιτλος: η ιστορική ορθογραφία δύο τινά μόνο μπορεί να είναι – ή αναγκαίο κακό ή άταφος νεκρός. “Κακό” στο πρώτο σκέλος της διάζευξης, έστω και κατά παραχώρησιν αναγκαίο. “Νεκρός” στο δεύτερο σκέλος της διάζευξης, έστω και άταφο ψοφίμι. Η ανήκουστη διάζευξη σε όλο το διατυπωμένο της “μεγαλείο” – και επί εξωφύλλου μάλιστα: tertium non datur...».