ΠΕΡΙΓΛΩΣΣΙΟ

2011-04-29T21:29:00.000+03:00

ΠΕΡΙΓΛΩΣΣΙΟ

Just another WordPress.com site

σχετικά με την ετυμολογία της λέξης ομήγυρις

2011-04-20T21:07:00.002+03:00

Ένας φίλος με ρώτησε μέσω facebook ποια είναι η ετυμολογία της λέξης ομήγυρις. Του απάντησα ως εξής: Η λέξη ομήγυρη προέρχεται από το αρχαίο ομήγυρις, που έχει συντεθεί από τα ομ(ο) και άγυρις (το άγυρις ανάγεται στο αρχαίο αγείρω «συνάγω, συγκεντρώνω»). Στην Αρχαία, άγυρις σήμαινε «συνάθροιση πλήθους» και αποτελεί αιολικό τύπο της λέξης αγορά (στο άγυρις βασίζεται και το πανηγύρι). Το α του άγυρις έγινε η στο ομήγυρη και το πανηγύρι με έκταση του αρχικού φωνήεντος εν συνθέσει. Για το φαινόμενο της «εκτάσεως εν συνθέσει», μπορείς να δει κανείς εδώ.

σχετικά με τη λέξη ευπατρίδης

2011-02-14T17:58:00.007+02:00

Η σημερινή Ελευθεροτυπία φιλοξενεί ένα ακόμη άρθρο όπου διατυπώνεται ανακριβής ισχυρισμός για γλωσσικό θέμα. Και το κείμενο αυτό έχει γραφτεί από μη γλωσσολόγο. Είναι αναμενόμενο λοιπόν να μη διαθέτει την απαιτούμενη εγκυρότητα. Όπως ο γιατρός γνωρίζει πώς λειτουργεί ο ανθρώπινος οργανισμός, έτσι και ο γλωσσολόγος γνωρίζει πώς λειτουργεί η γλώσσα. Απεναντίας, στα διάφορα προχειρογραφήματα δημοσιογράφων και άλλων μη ειδικών για θέματα γλώσσας, διαπιστώνεται έλλειψη βασικών γνώσεων, τις οποίες αποκτά ένας φοιτητής φιλολογίας σε μάθημα γλωσσολογίας του προπτυχιακού κύκλου, συχνά ακόμη και του πρώτου κιόλας εξαμήνου. Θα παραθέσω το εν λόγω άρθρο (τίτλος του: «Όχι και... ευπατρίδης ο Μίλτος») και ακολούθως θα το σχολιάσω:

«Συνηθίζουμε -κακώς, κατά τη γνώμη μου- να χαρακτηρίζουμε "ευπατρίδη" κάθε σημαντικό άνθρωπο, όταν πεθαίνει.

»Λέμε "ήταν ευπατρίδης" και νομίζουμε ότι έτσι τον τιμούμε. Τι θα πει όμως "ευπατρίδης" και ποιοι ήταν οι "ευπατρίδαι". Λοιπόν:

»* "Ευπατρίδης" λεγόταν εκείνος που καταγόταν από σόι ευγενών, αριστοκρατών.

»* Οι "ευπατρίδες" ήταν στην αρχαία Ελλάδα σκέτες λέρες. Ηταν μεγάλοι γαιοκτήμονες που αύξαιναν τη γη τους -και τη δύναμή τους- παίρνοντας τα χωραφάκια των μικρών χωρικών: Τους δάνειζαν και όταν δεν είχαν να ξεπληρώσουν τα δάνεια, τους έπαιρναν τη γη και τους έκαναν δουλοπάροικους.

»* Γνωστός "ευπατρίδης" ήταν ο Κύλων, που τον 7ο αιώνα πήγε να γίνει τύραννος της Αθήνας, με τη βοήθεια Μεγαρέων φίλων του. Ξεσηκώθηκαν οι Αθηναίοι αριστοκράτες κι αυτός με τους δικούς του κλείστηκε στην Ακρόπολη. Τελικά, τον άφησαν να φύγει, αλλά έσφαξαν όλους τους δικούς του που παραδόθηκαν, παρά τις διαβεβαιώσεις των πολιορκητών ότι θα τους άφησαν κι αυτούς να φύγουν. Αυτό ήταν το "Κυλώνειον άγος", από το οποίο λύτρωσε την Αθήνα ο Σόλων, λίγα χρόνια μετά, με ένα νόμο (σεισάχθεια) που έσβηνε τα χρέη των αγροτών προς τους ευπατρίδες.

»Ε, τώρα που τα θυμηθήκαμε όλ' αυτά, όταν πεθάνει κάνας άλλος καλός και έντιμος άνθρωπος -όπως ο Μιλτιάδης Εβερτ, π.χ.- ας βρούμε άλλους τρόπους να τον τιμήσουμε. Και όχι να τον... βρίζουμε "ευπατρίδη"...

Π.ΔΙΑΜ.

Το βασικό λάθος εδώ είναι ότι σχολιάζεται αρνητικά η χρήση μιας λέξης με μια συγκεκριμένη σημασία στη Νέα Ελληνική με βάση τη σημασία που είχε η ίδια λέξη στην αρχαιότητα. Εδώ δηλαδή πρόκειται για σύγχυση συγχρονίας-διαχρονίας, όπως λένε οι γλωσσολόγοι. Επιπλέον, διαφαίνεται μάλλον και άγνοια σχετικά με τις πηγές του νεοελληνικού λεξιλογίου και τις διάφορες κατηγορίες λέξεων, όπως σημασιολογικά κ.ά. δάνεια κτλ. Ως προς τη λέξη που μας ενδιαφέρει εδώ, το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη στο λήμμα ευπατρίδης παραθέτει κατά σειρά τις εξής δύο σημασίες: «(ιστ.) στην αρχαία Aθήνα, πολίτης που ανήκε στην ανώτερη από τις τρεις κοινωνικές τάξεις» και «χαρακτηρισμός ατόμου που συνδυάζει την αριστοκρατική καταγωγή με την ευγένεια του χαρακτήρα και με την πνευματική καλλιέργεια». Σύμφωνα με το ίδιο λεξικό (παρόμοιες ετυμολογικές πληροφορίες περιλαμβάνει στο αντίστοιχο λήμμα και το λεξικό Μπαμπινιώτη), η λημματογραφούμενη λέξη στην πρώτη της σημασία προέρχεται από το αρχαιοελληνικό εὐπατρίδης, ενώ στη δεύτερη είναι σημασιολογικό δάνειο από το γαλλικό gentilhomme. Στο λεξικό της Θεσσαλονίκης, στην αρχή του πεδίου της ετυμολογικής πληροφορίας, παρατίθεται η συντομογραφία λόγ., δηλαδή λόγιο. Επίσης, σύμφωνα με το εννεάτομο λεξικό Δημητράκου, η λέξη ευπατρίδης στην αρχαιότητα σήμαινε και τον προερχόμενο από ευγενή πατέρα, από ευγενείς προγόνους. Αυτή η σημασία έχει καταγραφεί πρώτη, ενώ έπεται η σημασία που είχε η λέξη στην αρχαία Αθήνα (λεπτομέρειες στο οικείο λήμμα). Τι επιδιώκεται άραγε με το σημείωμα της Ελευθεροτυπίας; Να πεισθούν οι αρθρογράφοι ότι πρέπει να αποφεύγουν τη χρήση της λέξης ευπατρίδης; Όπως είπαμε, ο συλλογισμός αυτός πάσχει. Δεν πρέπει να κρίνουμε τη χρήση ενός νεοελληνικού γλωσσικού στοιχείου με βάση την Αρχαία Ελληνική. Αλλά, ακόμη και αν δεν γινόταν σύγχυση συγχρονίας-διαχρονίας, είναι ουτοπικό να πιστεύει κανείς ότι θα εξαλειφθεί η χρήση της λέξης ευπατρίδης με τη νεότερη σημασία. Η σημασία αυτή αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της γλωσσικής πραγματικότητας σήμερα και, φυσικά, δικαιολογημένα έχει καταγραφεί στα νεοελληνικά λεξικά. Ο πρόχειρος και αγλωσσολόγητος δημόσιος λόγος για τη γλώσσα επιβάλλει τη διάδοση των διδαγμάτων της γλωσσολογίας.

σχετικά με τη δήλωση του Βιεϊρίνια

2011-02-08T21:29:00.007+02:00

Έκφραση-έκθεση

1) Θεωρητικό πλαίσιο:

Σύμφωνα με το σχολικό βιβλίο έκφρασης-έκθεσης της γ΄ λυκείου,

«Συχνά ορισμένα συλλογιστικά σχήματα, ενώ αντιβαίνουν στον ορθό λόγο και δεν έχουν αποδεικτική αξία, μπορούν εντούτοις να επηρεάσουν τον δέκτη του μηνύματος και να τον παραπλανήσουν, επειδή εξωτερικά παρουσιάζουν πολλές ομοιότητες με τους έγκυρους συλλογισμούς. Τα συλλογιστικά αυτά σχήματα, που λέγονται και παραλογισμοί, μπορεί να οφείλονται είτε σε λογικά σφάλματα είτε σε πρόθεση εξαπάτησης, σε λογική δηλαδή παγίδα που στήνει ο πομπός στον δέκτη. Στην τελευταία περίπτωση ο παραλογισμός ονομάζεται σόφισμα».

Για τους παραλογισμούς-παραλογικούς συλλογισμούς δες και αυτήν εδώ την ανάρτηση.

2) Εφαρμογή:

Με βάση το παραπάνω θεωρητικό πλαίσιο και γενικά τη θεωρία του μαθήματος, να αξιολογήσετε αυτόν εδώ τον συλλογισμό του Βιεϊρίνια, ποδοσφαιριστή του Π**Κ:

«Έχουμε παίξει και με τους δύο [εννοεί τον Ολυμπιακό και τον Παναθηναϊκό] δείχνοντας ότι είμαστε καλύτερη ομάδα, οπότε ο Π**Κ θα άξιζε να πάρει το πρωτάθλημα».

βιβλιοκρισία

2011-01-30T21:01:00.021+02:00

"Αρχαιολατρία και γλώσσα".
Παρατηρήσεις με αφορμή το βιβλίο του Β. Μ. Αργυρόπουλου (Αθήνα 2009)

Α. Λ. Κατώνης
Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

[Τμήμα του κειμένου διαβάστηκε στην παρουσίαση του βιβλίου στη Θεσσαλονίκη (24/1/2011).]

«Ελληνικά μαργαριτάρια... τρίτου τύπου. Σουρεαλιστικοί νεολογισμοί συνδικαλιστών σε site, δελτία Τύπου και ανακοινώσεις»

2011-01-15T23:23:00.004+02:00

(Της Μαριλής Μαργωμένου)

Από μια πρώτη ματιά βλέπω ότι δεν έχει πάντα δίκιο η συντάκτρια του άρθρου. Πράγματι, δεν χαρακτηρίζεται από την πιο εύστοχη και κατανοητή διατύπωση μεταξύ άλλων το εξής απόσπασμα από κείμενο συνδικαλιστών: «Η δικαιοσύνη, με τη συσσωρευμένη εκκρεμότητα, λειτουργεί σε βάρος των πολιτών που περιμένουν προστασία και δικαιοσύνη και εξυπηρετικά σε συμφέροντα που επιδιώκουν καθυστέρηση». Νομίζω μάλιστα ότι η διατύπωση είναι μεν γενικά άστοχη, αλλά δεν εμποδίζει την κατανόηση του περιεχομένου. Και μάλιστα η κατανόηση ενός χωρίου σε μερικές περιπτώσεις μπορεί να οφείλεται στην απόσπασή του από το συνολικό κείμενο, γι' αυτό θα πρέπει πάντα να ξέρουμε τα συμφραζόμενα. Τι το κακό όμως έχουν οι νεολογισμοί που επικρίνει η Μαριλή Μαργωμένου στην αρχή του άρθρου της; Μπορεί όντως οι συνδικαλιστές να είναι ευφάνταστοι λεξιπλάστες. Αυτό είναι αρνητικό; Και, αν ναι, γιατί; Αφήστε που δεν είμαι βέβαιος αν αποτελούν νεολογισμούς συνδικαλιστών οι λέξεις εκλογοαπολογιστικό, παναττική και παναπηρικό. Ανεξάρτητα όμως από αυτό, γιατί αξιολογείται αρνητικά η χρήση φράσεων όπως εκλογοαπολογιστικό συνέδριο, παναττική στάση εργασίας ή παναπηρικό συλλαλητήριο; Μάλλον η συντάκτρια του άρθρου δεν έχει συνειδητοποιήσει ότι χρησιμοποιούμε πολλούς νεολογισμούς και ότι πολλές λέξεις που έχουμε συνηθίσει να λέμε και να γράφουμε ήταν κάποτε και αυτές νεολογισμοί. Νομίζω ότι η μελέτη των πηγών του νεοελληνικού λεξιλογίου και ειδικά των λεγόμενων νεόπλαστων λέξεων θα εμπόδιζε την τόσο εύκολη επίκριση μερικών νεολογισμών. Και τελικά δεν μου είναι σαφές τι επικρίνεται. Ο νεολογισμός καθ' εαυτόν ή μερικοί ακατανόητοι νεολογισμοί; Πάντως, το εκλογοαπολογιστικό δεν είναι ακατανόητο ούτε άστοχο, νομίζω. Το παναττική είναι μια χαρά. Το παναπηρικό μάλλον θα έπρεπε να είναι παναναπηρικό. Το παναπηρικό βέβαια μπορεί να προκύψει από το παναναπηρικό με ανομοίωση, αλλά το παναναπηρικό είναι πιο σαφές. Και πάντως, δεν είναι ξεκάθαρο τι επικρίνει η αρθρογράφος. Τη χρήση ενός νεολογισμού γενικά ή την αστοχία του συγκεκριμένου νεολογισμού; Όσο για το προς το θεαθήναι, πράγματι αυτό είναι το «σωστό», γιατί έτσι απαντά στην Καινή Διαθήκη. Ο Ανδρέας Παππάς μάλιστα («Ιστορίες από τη Βίβλο», Το Βήμα, 25/4/2004) έγραφε γι' αυτήν και άλλες φράσεις τα εξής: «στον βαθμό που χρησιμοποιούμε φράσεις ιστορικής, βιβλικής ή λογοτεχνικής προέλευσης, σωστό είναι να τις παραθέτουμε όπως ακριβώς γράφτηκαν ή ειπώθηκαν και όχι διασκευασμένες επί το νεοελληνικότερον». Δεν συμφωνώ με αυτήν την άποψη. Το για το θεαθήναι είναι μια θεμιτή προσαρμογή στη Νέα Ελληνική. Το προς δηλώνει σήμερα κατεύθυνση και όχι σκοπό. Δεν είναι τυχαίο ότι έχει επικρατήσει το για το θεαθήναι. Ο hominid σε παλαιότερη συζήτηση έγραφε πολύ σωστά: «κι εγώ για το θεαθήναι λέω. Αυτό είναι στοιχειώδης γλωσσική ευελιξία, όχι λάθος. Και ισχύει για τις περισσότερες από τις "εσφαλμένες" φράσεις που αναφέρει ο Παππάς, αφού το νόημά τους σπανίως αλλοιώνεται από την -ελάχιστη- τροποποίηση που έχουν υποστεί». Η δημοσιογράφος της Καθημερινής μάλλον δεν τα ξέρει αυτά και σχολιάζει αρνητικά το προς το θεαθήναι όχι ως ρυθμιστικό αλλά ως κάτι το περίεργο. Τέλος, το στις μία («συλλαλητήριο στις μία στο Σύνταγμα») είναι ένα λάθος που γίνεται γενικότερα και δεν αποτελεί θέμα ειδικά των συνδικαλιστών. Το κείμενο της Μ.Μ. εντάσσεται σε μια γενικότερη κατηγορία άρθρων για γλωσσικά θέματα γραμμένων από δημοσιογράφους. Ως τέτοιο, χαρακτηρίζεται από αστοχίες αναμενόμενες από μη γλωσσολόγους. Η αιτία πρέπει να αναζητηθεί στη μη εξοικείωση με την όσο το δυνατόν πιο αντικειμενική θεώρηση των γλωσσικών πραγμάτων, αλλά ίσως ακόμη και σε ιδεολογικές διαφορές με τους συνδικαλιστές. Το θέμα όμως είναι να κρίνουμε τη γλώσσα ενός κειμένου με βάση αντικειμενικά κριτήρια. Αυτό προσπάθησα να κάνω παραπάνω.

υπόψη-υπ' όψιν

2011-01-01T23:28:00.000+02:00

Μια φίλη μού έγραψε ότι συγχέει μεταξύ τους τα υπόψη-υπ' όψιν και *υπ' όψει και μου ζήτησε διευκρινίσεις, ώστε να τα χρησιμοποιεί σωστά. Της απάντησα ως εξής: Για το υπόψη / υπ' όψιν: κατ' αρχήν, υπάρχουν και τα δύο. Το δεύτερο είναι λόγιο. Το λεξικό της Θεσσαλονίκης καταγράφει ως λήμμα το πρώτο (υπόψη). Το λεξικό Μπαμπινιώτη σε πλαισιωμένο σχόλιο μετά το λήμμα όψη επιχειρηματολογεί υπέρ του υπ' όψιν, γιατί το υπόψη μπορεί να εκληφθεί ως η υπόψη, της υπόψης. Δεν ξέρω αν στέκει ένα τέτοιο επιχείρημα. Έχουν παρατηρηθεί τέτοια λάθη; Η άποψή μου είναι ότι ο καθένας μπορεί να διαλέξει τον έναν από τους δύο αυτούς υπαρκτούς τύπους. Η φίλη σε νέο μήνυμά της έγραψε: «Καθώς δεν αναφέρθηκες στο "υπ' όψει", να εικάσω ότι πρόκειται για λάθος; Μήπως ξέρουμε πώς προέκυψε;» Απάντησα ότι πρόκειται πράγματι για λάθος και ότι το *υπ' όψει μάλλον έχει δεχτεί επίδραση από το (σωστό) ενόψει ή εν όψει.

Οι Συντακτικές Πληροφορίες στη Νεοελληνική Λεξικογραφία

2010-10-01T23:05:00.001+03:00

Οι Συντακτικές Πληροφορίες στη Νεοελληνική Λεξικογραφία

σχετικά με τα επιρρήματα ειλικρινά και προηγούμενα

2010-06-03T11:30:00.003+03:00

Την επιστημονική αλήθεια σε θέματα γλώσσας δεν μονοπωλούν ούτε οι πανεπιστημιακοί (γλωσσολόγοι ή φιλόλογοι), οι πλέον ειδικοί, υποτίθεται. Και αυτοί είναι άνθρωποι και επομένως είναι πιθανόν να υποπέσουν σε λάθη. Ο Κριαράς (1988:131) λ.χ. γράφει: «Προκειμένου για το συμβαίνει ο αόριστος κάνει: συνέβη και συνέβηκε (πάντα με την εσωτερική αύξηση). Όμως στον πληθυντικό και εδώ λέμε: συμβήκανε επεισόδια στο γήπεδο. Το συνέβησαν θα ήταν έκδηλα αρχαϊστικό». Πρώτα από όλα, δεν ξέρω αν στο παραπάνω απόσπασμα λέμε σημαίνει «πρέπει να λέμε». Πάντως, το «αρχαϊστικό» συνέβησαν όχι μόνο λέγεται, αλλά είναι και κυρίαρχο στη χρήση σήμερα. Η γλωσσική πραγματικότητα ως προς τη χρήση των συνέβησαν και συμβήκανε δεν ήταν διαφορετική στη δεκαετία του '80, τότε δηλ. που υποστήριξε τα παραπάνω ο Κριαράς. Και δεν νομίζω η άποψή του αυτή να βασίστηκε σε καμιά έρευνα σε σώματα κειμένων. Πρόκειται για απλή, διαισθητική, υποκειμενική εκτίμηση. Πάντως, δεν έχει μεγάλη επαφή με τη γλωσσική πραγματικότητα όποιος υποστηρίζει ότι λέμε συμβήκανε αντί συνέβησαν και μάλιστα δίνει παράδειγμα συμβήκανε επεισόδια στο γήπεδο (!) Δεύτερο παράδειγμα αστοχήματος αποτελεί ο παραλληλισμός των επιρρημάτων ειλικρινά και προηγούμενα μεταξύ τους, ο οποίος έγινε από πανεπιστημιακό σε παρουσίαση βιβλίου [*]. Με αυτό το θέμα κυρίως θα ασχοληθώ στο παρόν άρθρο. Έχω απομαγνητοφωνήσει το σχετικό απόσπασμα, που προέρχεται από την ιστοσελίδα όπου παρέπεμψα και συγκεκριμένα από το δεύτερο στη σειρά βίντεο. Η ομιλήτρια αναφέρει ότι κατά τη διάρκεια συνέλευσης στο πανεπιστήμιο ένας συνάδελφός της χρησιμοποίησε το επίρρημα προηγούμενα και ένας άλλος αντέδρασε έντονα και είχε την απαίτηση από την ίδια ως γλωσσολόγο να διορθώσει το «λάθος» αυτό. Εκείνη λοιπόν μας πληροφορεί πώς απάντησε στον διαμαρτυρόμενο συνάδελφό της και επιχειρεί την ερμηνεία του επιρρήματος προηγούμενα με βάση το επίρρημα ειλικρινά, ως εξής:

«Συνέλευση, στο πανεπιστήμιο. Και κάποιος συνάδελφος μιλώντας λέει "προηγούμενα, αναφέρθηκε"... Και βλέπω απέναντί μου έναν από τους συναδέλφους μου, που το μάθημά του είναι άσχετο -έτσι;- είναι παιδαγωγική, ας πούμε, και έχει φρυάξει και με κοιτάει, περιμένει την αντίδρασή μου, να στηλιτεύσω, να σηκωθώ και να πω: "προηγούμενα! Λάθος! Προηγουμένως!" Εγώ δεν έχω καμία αντίδραση, τίποτα. Έχει απογοητευτεί τελείως. Τον βρίσκω μετά, του λέω "τι έγινε; Γιατί; Τι έπαθες;" [Λέει]: "Είναι λάθος! Γιατί δεν βγήκες να μιλήσεις;" Λέω: "τι είναι λάθος; Κάποια επιρρήματα είναι σε -α και κάποια επιρρήματα είναι σε -ως".

»Και του ανέφερα το μέγα επιχείρημα -δεν ξέρω αν το έχετε ανακαλύψει εσείς. Τι λέμε; Λέμε ειλικρινά ή ειλικρινώς; Κανονικά, το ειλικρινά είναι η μέγιστη γραμματική απόκλιση, γιατί επίθετο ο ειλικρινός, η ειλικρινή, το ειλικρινό δεν υπάρχει. Είναι ο, η ειλικρινής, το ειλικρινές. Κανένας δεν έχει βγει να στηλιτεύσει και να φωνάξει "ειλικρινά! Απαράδεκτο!" [...] Δηλαδή εδώ έρχεται το κομμάτι που λέγεται επιστήμη πλέον. [...] Αυτό το παράδειγμα του ειλικρινά είναι πάρα πολύ καλό. Γιατί; Γιατί, πραγματικά, εάν ρωτάγαμε τους λογίους, όπως χαρακτηριστικά ο Χατζιδάκις, θα μας έλεγαν ότι είναι αποκλίνουσα χρήση, διότι δεν υπάρχει αντίστοιχο επίθετο, για να δημιουργηθεί. Είναι σαν να πείτε διεθνά, το καταλαβαίνουμε; Σαν να πούμε διεθνά είναι το ειλικρινά [...]».

Τουλάχιστον με τα στοιχεία που έχουμε τώρα στη διάθεσή μας, ο παραλληλισμός μεταξύ του ειλικρινά και του προηγούμενα ως επιρρημάτων είναι αβάσιμος. Οι δύο αυτοί επιρρηματικοί τύποι διαφέρουν μεταξύ τους. Το ειλικρινά προφανώς ακολούθησε τη γενικότερη τάση που ευνοεί τη χρήση των επιρρημάτων σε -α αντί σε -ως. Οι γλωσσολόγοι που ειδικεύονται στην ιστορική γλωσσολογία θα μας πουν από πού προέρχονται τα επιρρήματα σε -α, όπως γενικά κτλ., και αν έχουν παίξει ρόλο στον σχηματισμό τους τύποι επιθέτου σε -α, όπως γενικά (θέματα) κτλ. Εμείς εδώ ας αρκεστούμε στο ότι οι επιρρηματικοί τύποι σε -ως έχουν υποχωρήσει τις τελευταίες δεκαετίες, ενώ έχει διευρυνθεί η χρήση τέτοιων τύπων σε -α. Έτσι έγινε ειλικρινά το ειλικρινώς. Βέβαια, το επίθετο ήταν ειλικρινής και όχι ειλικρινός. Φαντάζομαι, όμως, ότι αυτό το τελευταίο δεν ενδιέφερε τον απλό ομιλητή. Όπως λ.χ. το γενικά υπερίσχυσε του γενικώς, έτσι και το ειλικρινά υπερνίκησε το ειλικρινώς. Επίσης, στα γενικώς-γενικά και ειλικρινώς-ειλικρινά ο τόνος πέφτει πάντοτε στην ίδια συλλαβή, τη λήγουσα. Απεναντίας, το προηγούμενα ως επίρρημα δεν προέκυψε φυσικά και αβίαστα. Δεν αποτελεί γνήσιο λαϊκό τύπο. Ο επιρρηματικός αυτός τύπος άρχισε να χρησιμοποιείται στον πολιτικό λόγο ως στοιχείο δηλωτικό ιδεολογικής ταυτότητας. Όπως έχει γραφεί χαρακτηριστικά, πρόκειται για τύπο στιγματισμένο πολιτικά. Στην όποια διεύρυνση της χρήσης του ρόλο έπαιξε και η στρεβλή αντίληψη μερικών ομιλητών ότι νεοελληνική γλώσσα σημαίνει απλώς την αντικατάσταση μερικών ζωντανών λόγιων στοιχείων με αντίστοιχα της δημοτικής, έστω και αν το αποτέλεσμα είναι αφύσικο. Πρόκειται για δείγμα ιδεολογικού φανατισμού και στενών πνευματικών οριζόντων. Προκειμένου ο άλλος να αποφύγει πάση θυσία ένα λόγιο στοιχείο (λέξη, κατάληξη κτλ.), προτιμά να χρησιμοποιεί στον λόγο του αφύσικα γλωσσικά στοιχεία. Το θέμα αυτό συνδέεται με την καθιέρωση της Νεοελληνικής ως επίσημης γλώσσας του κράτους το 1976, τον τρόπο μετάβασης από την καθαρεύουσα στη νεοελληνική γλώσσα και τις παλαιότερες διαμάχες για τα γλωσσικά. Ακόμη, στο προηγούμενα ο τόνος έχει μετακινηθεί. Να λοιπόν μία επιπλέον βασική διαφορά μεταξύ ειλικρινά και προηγούμενα, που εξηγεί γιατί το επίρρημα προηγούμενα δεν προέκυψε φυσικά και αβίαστα από το προηγουμένως. Φυσικά, και στην περίπτωση λ.χ. του ζεύγους βεβαίως-βέβαια υπάρχει μετακίνηση τόνου και το βέβαια έχει υιοθετηθεί ευρύτερα. Πάντως, η μετακίνηση του τόνου είναι στοιχείο που διαφοροποιεί την περίπτωση των προηγουμένως-προηγούμενα από αυτήν των ειλικρινώς-ειλικρινά. Είναι ένα επιπλέον στοιχείο που δείχνει ότι ο παραλληλισμός μεταξύ των δύο αυτών ζευγών είναι άστοχος. Εκεί ήθελα να σταθώ.

Έκανα μια υποτυπώδη έρευνα σχετικά με την πρώιμη χρήση των επιρρημάτων ειλικρινά και προηγούμενα. Για το ειλικρινά, ανακάλυψα ένα κριτικό σημείωμα του Γ. Χατζιδάκι, του 1929, όπου ασκεί κριτική στον Γ. Ψυχάρη, γιατί ο τελευταίος χρησιμοποιούσε γλωσσικά στοιχεία «νεότευκτα δήθεν νέα ελληνικά», μεταξύ των οποίων και το ειλικρινά αντί ειλικρινώς (Χατζιδάκις 1977:515). Επίσης, το εννεάτομο λεξικό Δημητράκου στο λήμμα ειλικρινά καταγράφει παράθεμα από τον Μ. Φιλήντα (1870-1934) και συγκεκριμένα από έργο του που εκδόθηκε το 1916. Ως προς το προηγούμενα, βρήκα άρθρο του 1982 (Καλιόρης 1986:101), όπου επικρίνεται η χρήση του προηγούμενα ως επιρρήματος, αντί προηγουμένως. Πρόκειται για το παλαιότερο σχετικό άρθρο που κατάφερα να εντοπίσω. Μεταγενέστερα -αλλά και αυτά της δεκαετίας του '80- είναι δύο κείμενα του Γ. Μπαμπινιώτη με παρόμοια σχόλια για το προηγούμενα (Μπαμπινιώτης 1994:169 και 265). Αυτά τα λίγα στοιχεία κατάφερα να συγκεντρώσω και έχω στη διάθεσή μου.

Και για τις δύο αυτές περιπτώσεις επιρρημάτων, χρειάζεται να γίνει βαθύτερη έρευνα, βασισμένη σε σώματα κειμένων, προκειμένου να ανιχνευθεί πώς ξεκίνησαν να χρησιμοποιούνται και ποια πορεία ακολούθησαν στη συνέχεια. Για το ειλικρινά αφενός, τα προαναφερθέντα στοιχεία δεν είναι αρκετά. Όπως είδαμε, η χρήση του ξένιζε τον Γ. Χατζιδάκι, ωστόσο αυτό πιστοποιεί ότι ήταν ένα σπάνιο επίρρημα τότε; Μήπως η χρήση του ξένιζε μόνο τον Χατζιδάκι ή έστω τους λογίους της εποχής; Μπορούν να βρεθούν στοιχεία που να συνδέουν το ειλικρινά λ.χ. με τον πολιτικό λόγο; Από πότε άρχισε να επεκτείνεται η χρήση του; Για το προηγούμενα αφετέρου, οι πληροφορίες που παρατέθηκαν είναι επίσης ελλιπείς. Χρειάζεται να μάθουμε -αν είναι δυνατόν- πότε ακριβώς εμφανίστηκε, λ.χ. αμέσως μετά τη μεταρρύθμιση του 1976 ή στις αρχές της δεκαετίας του '80. Και από τότε ως σήμερα ποια είναι η χρήση του; Σήμερα μάλλον υστερεί σε συχνότητα χρήσης έναντι του προηγουμένως, αλλά στην πραγματικότητα τι ποσοστό αντιπροσωπεύει; Πόσο συχνά χρησιμοποιείται; Έχει ελπίδες να διαδοθεί ευρύτερα; Διαγράφεται ανοδική τάση στη χρήση του; (ακόμη και η πρόβλεψη του Χατζιδάκι -αν υπάρχει, γιατί εγώ δεν την εντόπισα- ότι ουδέποτε θα επικρατήσει το επίρρημα ειλικρινά δεν είναι αρκετή. Μπορεί μια έρευνα να δείξει ότι το προηγούμενα ως επίρρημα από τη δεκαετία του '80 ως σήμερα φθίνει, επομένως ποια αξία θα έχει τότε ως επιχείρημα η ατυχής πρόβλεψη του Χ. για το ειλικρινά;) Τέλος, πόσοι από αυτούς που χρησιμοποιούν σήμερα το επίρρημα προηγούμενα το επιλέγουν για μη ιδεολογικούς λόγους;

Προτού δοθούν απαντήσεις σε τέτοια ερωτήματα, δεν μπορεί να υποστηριχθεί βάσιμα ότι το επίρρημα προηγούμενα αποτελεί περίπτωση παρόμοια με του επιρρήματος ειλικρινά. Το ειλικρινά είναι ένας γνήσιος τύπος της δημοτικής, που λέγεται σήμερα φυσικά και αβίαστα. Ελλείψει στοιχείων που να πιστοποιούν το αντίθετο, μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι το ειλικρινά όχι μόνο λέγεται σήμερα, αλλά γεννήθηκε κιόλας φυσικά και αβίαστα στο στόμα του λαού. Το προηγούμενα, όμως, και λόγω της μετακίνησης του τόνου, προσκρούει στο γλωσσικό αίσθημα των περισσοτέρων, είναι αφύσικο για τους πιο πολλούς ομιλητές. Η περίπτωση του ειλικρινά δεν αποτελεί «μέγα επιχείρημα» υπέρ του προηγούμενα, όπως ατυχώς ειπώθηκε από την ομιλήτρια, γιατί στον παραλληλισμό των δύο επιρρηματικών τύπων μεταξύ τους δεν έχουν ληφθεί υπόψη οι γενικότερες συνθήκες που γέννησαν το προηγούμενα. Και με αφορμή ένα συγκεκριμένο τμήμα της ομιλίας (το εξής: «εδώ έρχεται το κομμάτι που λέγεται επιστήμη πλέον»), έχω να πω ότι τέτοιοι, άτοποι παραλληλισμοί δεν είναι σύμφωνοι με την επιστήμη. Κανείς δεν μονοπωλεί την επιστημονική αλήθεια.

[*] Σάββατο 15 Μαΐου 2010, στον Ιανό.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

Καλιόρης Γ. 1986: Παρεμβάσεις ΙΙ–Γλωσσικά (Αθήνα:Εξάντας).

Κριαράς Εμμ. 1988: Τα πεντάλεπτά μου στην Ε.Ρ.Τ. και άλλα γλωσσικά. Β’ έκδοση με προσθήκες (Θεσσαλονίκη: Μαλλιάρης-Παιδεία).

Μπαμπινιώτης Γ. 1994: Ελληνική γλώσσα: Παρελθόν-παρόν-μέλλον (Αθήνα: Gutenberg [«Γλωσσολογική Βιβλιοθήκη», αρ. 2]).

Χατζιδάκις Γ. 1977: Γλωσσολογικαί έρευναι, τόμος Β’ (Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών).

πρόχειρες και περιθωριακές σημειώσεις σε λήμματα (2)

2010-03-21T09:00:00.002+02:00

Στην ανακοίνωση «πρόχειρες και περιθωριακές σημειώσεις σε λήμματα» έκανα μερικές προσθήκες (από την 26η παράγραφο και εξής).

σχετικά με τη λέξη μίλκο

2010-02-23T13:56:00.010+02:00

«MILΚO δεν είναι όλα τα σοκολατούχα γάλατα. Το κακάο γάλα ονομάζεται απλά "γάλα κακάο". MILΚO είναι το γάλα κακάο της ΔΕΛΤΑ. Με τον ίδιο τρόπο το γάλα κακάο του ΑΓΝΟ λέγεται "CHOCO MILK", της ΜΕΒΓΑΛ λέγεται "ΤΟΠΙΝΟ" και της ΦΑΓΕ "N'JOY". Οταν λοιπόν ρωτάω "έχετε MILΚO;" και μου απαντάει "ΝΑΙ!" και μου δίνει ένα N'JOY, τότε είναι φανερό πως είμαι στην Αθήνα».

Το παραπάνω παράθεμα προέρχεται από διαδικτυακή συζήτηση και δηλώνει την άποψη μερικών Θεσσαλονικέων ότι κακώς στην Αθήνα χρησιμοποιείται η λέξη μίλκο με τη γενική σημασία «σοκολατούχο γάλα». Καταρχήν, ομολογώ ότι δεν γνωρίζω αν η συγκεκριμένη λέξη έχει αποκτήσει την εν λόγω σημασία στην Αθήνα σε μεγάλο βαθμό. Επίσης, αγνοώ τι συμβαίνει σε άλλα μέρη της Ελλάδας, αναρωτιέμαι δηλ. αν το συζητούμενο θέμα αφορά μόνο την Αθήνα. Όπως και για τις λέξεις σουβλάκι και καλαμάκι, έτσι και εδώ διαφωτιστικές θα ήταν επιτόπιες έρευνες σε όλη την Ελλάδα.

Όσοι αξιολογούν αρνητικά τη χρήση μιας εμπορικής ονομασίας με γενική σημασία (λ.χ. τη χρήση της λέξης μίλκο με τη γενική σημασία «σοκολατούχο γάλα» και όχι μόνο με την ειδική σημασία «σοκολατούχο γάλα της εταιρείας ΔΕΛΤΑ») μάλλον αγνοούν ότι δεν πρόκειται για κάτι άγνωστο ή καινοφανές. Η χρήση του ονόματος της μάρκας ενός αντικειμένου αντί για το ίδιο το αντικείμενο αποτελεί περίπτωση μετωνυμίας, μιας από τις μορφές με τις οποίες μπορεί να εμφανιστεί στη γλώσσα η μεταφορά. Η μεταφορά είναι μια από τις διαδικασίες για τη σημασιολογική μεταβολή των λέξεων σε διαχρονικό επίπεδο. Χαρακτηριστικά είναι τα ακόλουθα παραδείγματα: σύμφωνα με το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη, η λέξη τάπερ σημαίνει «είδος πλαστικού δοχείου σε διάφορα σχέδια και μεγέθη, που κλείνει αεροστεγώς και διατηρεί τα τρόφιμα φρέσκα για αρκετό διάστημα». Αν ανατρέξουμε στην ετυμολογία της λέξης, θα διαπιστώσουμε ότι το τάπερ προέρχεται από εμπορική ονομασία. Επίσης, ας αναφερθεί και η κόκα κόλα: στο λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη διαβάζουμε ότι αποτελεί «εμπορική ονομασία αεριούχου αναψυκτικού αμερικάνικης προέλευσης», αλλά κάλλιστα μπορεί κάποιος να πει ότι πίνει κόκα κόλα, ενώ στην πραγματικότητα πίνει ...πέπσι κόλα. Ομοίως, σύμφωνα με το ίδιο λεξικό, μπικ σημαίνει μεταξύ άλλων «στιλό διαρκείας» και προέρχεται επίσης από εμπορική ονομασία, αν και μάλλον η μετωνυμική αυτή χρήση δεν είναι πια τόσο συχνή όσο παλαιότερα. Τέλος, από την εμπορική ονομασία Blanco του διορθωτικού υγρού, η λέξη μπλάνκο απέκτησε μετωνυμικά τη σημασία του διορθωτικού υγρού (η λέξη καταγράφεται ως λήμμα στο λεξικό Μπαμπινιώτη). Επομένως, στην περίπτωση της λέξης μίλκο, οι Αθηναίοι δεν λένε τίποτε «εσφαλμένο», άγνωστο ή καινοφανές για όποιον έχει παρακολουθήσει μερικά μαθήματα γλωσσολογίας και ειδικότερα σημασιολογίας σε πανεπιστημιακό αμφιθέατρο και έχει έστω και στοιχειώδεις σχετικές γνώσεις.

σχετικά με τις λέξεις σουβλάκι και καλαμάκι

2010-02-21T23:17:00.032+02:00

σουβλάκι το [...] μικρά κομμάτια κρέατος περασμένα σε μικρή και λεπτή βέργα (σε μικρή σούβλα) για να ψηθούν: Ψήνω σουβλάκια στα κάρβουνα. Mια μερίδα ~. [μσν. σουβλάκι < σούβλ(α) -άκι] (ΛΚΝ).

σουβλάκι (το) [...] 1. (α) ξύλινη ή μεταλλική λεπτή και μικρού μήκους βέργα που χρησιμοποιείται ως σούβλα (β) μικρή σούβλα 2. φαγητό παρασκευασμένο από κρέας ή περισσότερα υλικά κομμένα σε μικρά κομμάτια (συνήθ. κύβους) και περασμένα σε λεπτή και μικρού μήκους ξύλινη βέργα (καλαμάκι) ή σε μικρή σούβλα• ψήνονται στη σχάρα ή σε γκριλ και προσφέρονται σκέτα ως ορεκτικό ή ως κύριο πιάτο με συμπληρωματικό γαρνίρισμα: σουβλάκια με θαλασσινά || ~ κοτόπουλο / ξιφία || ~ ξυλάκι / καλαμάκι 3. πρόχειρο φαγητό από κομμάτια κρέατος (ψημένα με τον παραπάνω τρόπο) ή από γύρο (βλ.λ.) ή από μπιφτέκι τοποθετημένο μέσα σε μικρή στρογγυλή πίτα μαζί με άλλα υλικά, όπως ντομάτα, κρεμμύδι, τζατζίκι κ.λπ.: ~ με διπλή πίτα / απ' όλα (ή κομπλέ, δηλ. με όλα τα συνοδευτικά) / χωρίς κρεμμύδι. [ETYM. μεσν., υποκ. τού σούβλα] (ΛΝΕΓ2).

καλαμάκι το YΠOKOP 1. μικρό καλάμι. 2. μικρός πλαστικός ή γυάλινος σωλήνας με τον οποίο ρουφούν ένα υγρό: Πίνω την πορτοκαλάδα / το γάλα / τον καφέ με το ~. [...] (ΛΚΝ).

καλαμάκι (το) [...] 1. (α) το μικρού μεγέθους καλάμι (β) μακρόστενο αιχμηρό και λεπτό ξυλάκι στο οποίο περνιούνται κομμάτια κρέατος (συχνά και λαχανικών) για ψήσιμο σε σχάρα (γ) (συνεκδ.) κρέας που ψήνεται στη σχάρα περασμένο σε ξυλάκι: ~ με πίτα 2. (συνήθ.) λεπτό, πλαστικό σωληνάκι για την πόση χυμών, αναψυκτικών, ποτών κ.λπ. [...] (ΛΝΕΓ2).

Σε γενικές γραμμές, οι διαφορές στα προαναφερθέντα ερμηνεύματα των λημμάτων σουβλάκι και καλαμάκι στα δύο λεξικά, το ΛΚΝ και το ΛΝΕΓ2, αντικατοπτρίζουν τις γλωσσικές διαφορές μεταξύ Θεσσαλονίκης και Αθήνας ως προς τη χρήση των αντίστοιχων λέξεων. Αφενός, στη Θεσσαλονίκη η λέξη σουβλάκι χρησιμοποιείται με τη σημασία του γνωστού εδέσματος από μικρά κομμάτια κρέατος κτλ. Επίσης, η λέξη καλαμάκι σημαίνει είτε το μικρό καλάμι είτε το καλαμάκι του φραπέ κτλ. Αφετέρου, στην Αθήνα σουβλάκι σημαίνει επιπλέον και το γνωστό έδεσμα με πίτα και κρέας, γύρο ή μπιφτέκι και με άλλα συνοδευτικά υλικά ως γέμιση. Επίσης, η λέξη καλαμάκι δηλώνει το ξυλάκι από το σουβλάκι και, συνεκδοχικά, το ίδιο το κρέας.

Μερικοί Θεσσαλονικείς και Αθηναίοι συχνά περιπαίζουν οι μεν τους δε για τα διαφορετικά αυτά γλωσσικά στοιχεία της κάθε πλευράς. Αν βάλει κανείς στο google λέξεις-κλειδιά όπως σουβλάκι και καλαμάκι, θα ανακαλύψει έντονες συζητήσεις με εκατέρωθεν αρνητικά, ειρωνικά κτλ. σχόλια. Τα αίτια της αντιδικίας αυτής χονδρικά είναι δύο, ένα γενικό και ένα ειδικό. Γενικά, αντιμετωπίζεται με προκατάληψη οτιδήποτε διαφορετικό, φυσικά όχι μόνο σε επίπεδο γλώσσας. Συνήθως θεωρεί κάποιος κανονικό γλωσσικό στοιχείο ό,τι έχει συνηθίσει να λέει και να ακούει ο ίδιος και απόκλιση από τον κανόνα όποιο στοιχείο της γλώσσας (λεξιλογικό, συντακτικό, σημασιολογικό κ.ά.) δεν του είναι οικείο. Ας πάρουμε ως παράδειγμα το «τυλιχτό» σουβλάκι. Μπορεί κανείς να παραγγείλει το συγκεκριμένο έδεσμα στη Θεσσαλονίκη και ως σάντουιτς, πράγμα που ξενίζει τους Αθηναίους, ενώ στην Αθήνα και ως σουβλάκι, κάτι που παραξενεύει τους Θεσσαλονικείς. Ειδικότερα, στην αντιδικία μεταξύ κατοίκων των δύο πόλεων ως προς τις γλωσσικές τους διαφορές στα ονόματα των φαγητών και σε άλλες περιπτώσεις παίζει ρόλο και η γλωσσολογική άγνοια των περισσότερων συνομιλητών, η άγνοιά τους για τον τρόπο λειτουργίας και εξέλιξης της γλώσσας. Είναι χαρακτηριστικό ότι όσοι ανήκουν στην καθεμιά από τις δύο πλευρές συχνά ισχυρίζονται ότι εκείνοι μιλάνε σωστά και οι άλλοι εσφαλμένα. Για παράδειγμα, οι Θεσσαλονικείς συνήθως ασκούν αρνητική κριτική για σημασίες και χρήσεις των λέξεων σουβλάκι και καλαμάκι στην Αθήνα -εν συνεχεία, θα δούμε γιατί δεν στέκουν τα επιχειρήματά τους. Αλλά και οι Αθηναίοι πολλές φορές αξιολογούν αρνητικά λ.χ. διάφορα ιδιωματικά στοιχεία που ανήκουν στα βόρεια ιδιώματα και χρησιμοποιούνται στη Θεσσαλονίκη, όπως η γνωστή σύνταξη με λες αντί για μου λες της Κοινής Νέας Ελληνικής. Δεν γνωρίζουν ότι η γλωσσολογία δεν αξιολογεί αρνητικά τα διαλεκτικά ή τα ιδιωματικά στοιχεία μιας γλώσσας, αγνοούν ότι δεν υπάρχει κανένα αντικειμενικό, επιστημονικό, γλωσσολογικό κριτήριο για μια τέτοια, αρνητική αξιολόγηση. Φυσικά, συνήθως αντιμετωπίζονται με προκατάληψη όλα τα στοιχεία που αποκλίνουν από την Κοινή Νέα Ελληνική, δηλ. όχι μόνο των βορείων ιδιωμάτων -πρόκειται για γενικότερο φαινόμενο. Προκατειλημμένος για διαλεκτικά ή ιδιωματικά στοιχεία μπορεί να είναι ένας ομιλητής της Κοινής Νέας Ελληνικής μη εξοικειωμένος με αυτά. Αλλά και ένας ομιλητής μιας διαλέκτου ή ενός ιδιώματος μπορεί να είναι προκατειλημμένος για γλωσσικά στοιχεία μιας άλλης διαλέκτου ή ενός άλλου ιδιώματος.

Βασικός σκοπός του παρόντος κειμένου είναι να αποδειχθεί ότι τα επιχειρήματα που επικαλούνται μερικοί Θεσσαλονικείς σχετικά με τη χρήση των λέξεων σουβλάκι και καλαμάκι στην Αθήνα είναι αβάσιμα. Τις τελευταίες μέρες ανέτρεξα σε διαδικτυακές συζητήσεις και κατέγραψα στοιχεία σχετικά με το συζητούμενο θέμα, τα οποία θα παραθέσω ακολούθως. Να διευκρινίσω ότι κάθε άλλο παρά με ενοχλεί το χιούμορ με το οποίο μερικές φορές αντιμετωπίζονται αυτές οι γλωσσικές διαφορές. Μου φαίνονται λ.χ. πολύ αστείες μερικές δημοσιευμένες φωτογραφίες όπου μέσα σε ένα «τυλιχτό» σουβλάκι έχει τοποθετηθεί ένα καλαμάκι του φραπέ. Δεν με πειράζουν αυτά τα αστεία. Με ενοχλεί η εσφαλμένη εντύπωση που έχουν μερικοί Θεσσαλονικείς ότι οι Αθηναίοι δεν μιλάνε σωστά στην περίπτωση των επίμαχων ονομάτων μερικών φαγητών.

Ορισμένοι Θεσσαλονικείς προβάλλουν το έωλο επιχείρημα ότι η λέξη σουβλάκι σημαίνει μόνο «σουβλισμένα κομμάτια κρέατος σε ξυλάκι», άρα ότι δεν είναι σωστό να χρησιμοποιείται η συγκεκριμένη λέξη για το «τυλιχτό», για το έδεσμα με την πίτα και τη γέμισή της δηλ. Απευθυνόμενοι στους Αθηναίους αναρωτιούνται μάλιστα σχετικά με το τυλιχτό σουβλάκι: «πού την είδατε τη μικρή σούβλα;». Μα εδώ πρόκειται απλούστατα για επέκταση της αρχικής σημασίας της λέξης σουβλάκι. Το προαναφερθέν επιχείρημα δηλώνει τη μη αποδεκτή γλωσσολογικά σύγχυση συγχρονίας και διαχρονίας. Σε συγχρονικό επίπεδο, σουβλάκι στην Αθήνα σημαίνει και το «τυλιχτό», αυτό με την πίτα. Στην περίπτωση του «τυλιχτού» έχει ξεχαστεί η έννοια του «σουβλίζω» και η λέξη σουβλάκι δηλώνει πλέον και το έδεσμα με την πίτα. Χρόνια τώρα με αυτήν κυρίως τη σημασία λέγεται η λέξη σουβλάκι στην Αθήνα και τον Πειραιά. Αν χρειαστεί, χρησιμοποιείται ο όρος καλαμάκι, για να γίνει η αντιδιαστολή με το «τυλιχτό». Η γλώσσα είναι μέσο επικοινωνίας και ποτέ δεν είχαμε πρόβλημα στη μεταξύ μας συνεννόηση. Επαναλαμβάνω ότι αναφερόμενοι στο λεγόμενο τυλιχτό σουβλάκι έχουμε ήδη ξεχάσει την έννοια του σουβλίσματος. Όσο για τη μικρή σούβλα, πουθενά δεν την είδαμε στο τυλιχτό σουβλάκι. Το υποκοριστικό του ουσιαστικού σούβλα στη Νέα Ελληνική είναι σουβλίτσα και όχι σουβλάκι, όπως ήταν στη Μεσαιωνική. Σουβλάκι σημαίνει ένα Α έδεσμα και, με σημασιολογική επέκταση, ένα Β έδεσμα.

Σχετικά με αυτήν τη μεταβολή της σημασίας, μια εύλογη υπόθεση είναι ότι τα κομματάκια κρέατος, που κάποτε λέγονταν σουβλάκι, έδωσαν αυτήν την ονομασία τους στο έδεσμα με την πίτα, αφού αποτέλεσαν τη γέμισή της μαζί με συνοδευτικά. Είναι εύλογο να υποθέσουμε δηλ. ότι η σημασιολογική μεταβολή βασίστηκε στη σχέση περιέχοντος-περιεχομένου. Σημειώνω παρενθετικά το εξής σχετικό παράδειγμα: το ρολόι του Πειραιά ήταν ένα νεοκλασικό κτίριο το οποίο στέγαζε το δημαρχείο της πόλης και κατεδαφίστηκε επί δικτατορίας (είναι το κτίριο που φαίνεται στην απρόμαυρη φωτογραφία, στην κορυφή της σελίδας του ιστολογίου, κάτω από τον τίτλο Περιγλώσσιο!). Στον πύργο του κτιρίου, όπως φαίνεται στη φωτογραφία, είχε τοποθετηθεί πράγματι ένα ρολόι, που έδωσε την ονομασία του σε όλο το κτίριο. Όταν ένας Πειραιώτης έλεγε ότι πηγαίνει στο ρολόι, δεν εννοούσε φυσικά τη συσκευή αλλά το κτίριο. Και όταν λέμε ότι γκρέμισαν το ρολόι, εννοούμε φυσικά ότι κατεδάφισαν το κτίριο. Ρολόι δηλ. σήμαινε όλο το κτίριο και όχι μόνο το ρολόι που υπήρχε στον πύργο του κτιρίου. Για την ερμηνεία της σημασιολογικής μεταβολής της λέξης σουβλάκι ας μην επεκταθούμε σε άλλες υποθέσεις, που δεν είναι εύκολο να επιβεβαιωθούν, και ας κρατήσουμε το μόνο βέβαιο: ότι δηλ. εδώ πρόκειται για επέκταση της σημασίας μιας λέξης.

Επιπλέον, αξίζει να επισημανθεί μια ανακολουθία. Μερικοί Θεσσαλονικείς αντιδρούν στη χρήση της λέξης σουβλάκι με μια νέα σημασία, ενώ, χωρίς να το συνειδητοποιούν, και οι ίδιοι χρησιμοποιούν λέξεις με επέκταση των αρχικών τους σημασιών. Θα αναφέρω δύο παραδείγματα: ονομάζουν σάντουιτς -και καλά κάνουν- και το έδεσμα με την πίτα, ενώ αρχικά σάντουιτς ήταν μόνο αυτό με το ψωμί (εδώ μπορεί να δει κανείς την ετυμολογία της λέξης -ο Άγγλος κόμης που πρώτος παρασκεύασε το σάντουιτς θα χρησιμοποίησε ψωμί και όχι πίτα). Αλλά και η ίδια η σημασία «μικρά κομμάτια κρέατος περασμένα σε μικρή και λεπτή βέργα (σε μικρή σούβλα) για να ψηθούν» (ΛΚΝ, λήμμα σουβλάκι), η οποία είναι αποδεκτή από όλους στη Θεσσαλονίκη, και αυτή ακόμη αποτελεί επέκταση της σημασίας που είχε το σουβλάκι στους μεσαιωνικούς χρόνους. Ενώ ήταν τότε υποκοριστικό του σούβλα, σήμαινε δηλ. «μικρή σούβλα», σήμερα δηλώνει είδος φαγητού. Όταν ο κάτοικος της Θεσσαλονίκης λέει σήμερα ότι έφαγε σουβλάκι, προφανώς εννοεί ότι έφαγε «μικρά κομμάτια κρέατος περασμένα σε μικρή και λεπτή βέργα (σε μικρή σούβλα) για να ψηθούν» και όχι βέβαια ότι έφαγε μια «μικρή σούβλα».

Ένα δεύτερο επιχείρημα που έχει διατυπωθεί από Θεσσαλονικείς αφορά τη χρήση της λέξης καλαμάκι στην Αθήνα και είναι επίσης αβάσιμο. Έχει υποστηριχθεί λοιπόν ότι κακώς το καλαμάκι δηλώνει τη σημασία 1β του ΛΝΕΓ2, γιατί καλαμάκι είναι αυτό για τον φραπέ! Όποιοι επικαλούνται τέτοια επιχειρήματα μάλλον δεν έχουν ιδιαίτερη επαφή με τη γλωσσολογία (μολονότι αναπτύσσουν γλωσσικά θέματα γράφοντας μάλιστα μερικές φορές μακροσκελέστατα κείμενα στο διαδίκτυο, γνωστά και ως σεντόνια!). Συνηθισμένο γλωσσικό φαινόμενο είναι η πολυσημία, σύμφωνα με την οποία μια λέξη ή φράση δηλώνει περισσότερες από μία σημασίες σε διαφορετικά συμφραζόμενα. Φαίνεται επίσης ότι δεν ανατρέχουν σε πηγές γλωσσικής πληροφόρησης, όπως είναι τα λεξικά. Με απλό ξεφύλλισμα ενός λεξικού διαπιστώνεται ότι οι λέξεις μιας γλώσσας κάλλιστα μπορούν να χρησιμοποιηθούν με περισσότερες από μία σημασίες. Επομένως, τι επιχείρημα είναι αυτό που προβάλλεται; Επειδή η λέξη καλαμάκι σημαίνει «λεπτό, πλαστικό σωληνάκι για την πόση χυμών, αναψυκτικών, ποτών κ.λπ.», δεν μπορεί τάχα να δηλώσει και το «μακρόστενο αιχμηρό και λεπτό ξυλάκι στο οποίο περνιούνται κομμάτια κρέατος (συχνά και λαχανικών) για ψήσιμο σε σχάρα»; Δεν μπορεί δηλ. μια λέξη να έχει δύο, τρεις, δέκα ή και περισσότερες σημασίες;

Ένα ερώτημα είναι πώς η λέξη καλαμάκι, που αρχικά δήλωνε μόνο τη σημασία 1α του ΛΝΕΓ2, έφτασε να δηλώνει και την 1β του ίδιου λεξικού, τουλάχιστον στην Αθήνα. Οι παλαιότεροι (βλέπε περισσότερα παρακάτω, στο πρώτο σχόλιο) μας πληροφορούν ότι άλλοτε τα μικρά κομμάτια κρέατος που αποτελούν το σουβλάκι ήταν περασμένα σε καλαμάκι, τμήμα στελέχους του φυτού καλάμι. Επομένως, έτσι ερμηνεύεται ιστορικά το καλαμάκι. Αλλά ακόμη και αν δεν είχε ιστορική βάση αυτή η εξήγηση, και πάλι δεν θα ήταν αυθαίρετη η χρήση της λέξης καλαμάκι από τους Αθηναίους, για να δηλωθεί το σημερινό ξυλάκι. Για να έχει επικρατήσει η χρήση αυτή, σίγουρα έχει κάποια λογική. Θα μπορούσε λ.χ. να υποστηριχθεί ότι το ξυλάκι από το σουβλάκι λέγεται καλαμάκι λόγω του μακρόστενου σχήματός του. Παρομοίως, η λέξη καλάμι, εκτός από την καλαμιά, το στέλεχος του φυτού καλάμι, σημαίνει και το αντικνήμιο, το μπροστινό οστό της κνήμης (λ.χ. μου έδωσε / έριξε κλοτσιά στο καλάμι). Πάντως, με βάση την πληροφορία που δίνουν οι παλαιότεροι και προαναφέραμε, το καλαμάκι εξηγείται ιστορικά από το φυτό καλάμι, όπως άλλωστε και το σουβλάκι (και το τυλιχτό!) από τη σούβλα. Ωστόσο, για τη μελέτη του θέματος δεν αρκεί η εν λόγω λαογραφική μαρτυρία, αφού θα πρέπει να ερευνηθεί από πότε άρχισε να λέγεται η λέξη καλαμάκι με τη συγκεκριμένη σημασία. Εν ολίγοις, από τη μια τα πρώτα ξυλάκια για σουβλάκια φτιάχνονταν από καλάμια, από την άλλη το καλάμι / καλαμάκι μεταφορικά δηλώνει μακρόστενα πράγματα, πρέπει επομένως να ερευνηθεί ο ρόλος του ενός και του άλλου στοιχείου στη σημερινή χρήση της λέξης.

Σχετικά με το καλαμάκι, αξιοσημείωτο είναι ένα ακόμη αβάσιμο επιχείρημα που έχει διατυπωθεί στα πλαίσια διαδικτυακών συζητήσεων. Στην παρατήρηση ότι το καλαμάκι ενδεχομένως λέγεται έτσι λόγω του μακρόστενου σχήματος της καλαμιάς, μερικοί αντιτείνουν ότι το καλάμι ως καλαμιά είναι κούφιο από μέσα, σε αντίθεση με το ξυλάκι για σουβλάκι, άρα δήθεν δεν θα έπρεπε το συγκεκριμένο ξυλάκι να λέγεται καλαμάκι από τους Αθηναίους. Όμως, εδώ δεν παίζει ρόλο για τον απλό ομιλητή ότι το στέλεχος του φυτού είναι κούφιο. Σύμφωνα τουλάχιστον με την εκδοχή που είδαμε στην προηγούμενη παράγραφο, αρκεί που είναι μακρόστενο. Άρα, το ξυλάκι, που είναι και αυτό μακρόστενο, μοιάζει με καλάμι ως προς το σχήμα. Έτσι μπορεί να εξηγηθεί το επίμαχο καλαμάκι, από το σχήμα. Αν μερικοί αντιδρούν στη χρήση της λέξης καλαμάκι για ένα ξυλάκι που δεν είναι κούφιο, με την ίδια λογική θα μπορούσε κάποιος άλλος να αντιδράσει στη χρήση της λέξης μήλο με τη σημασία του καθενός από τα δύο «μήλα του προσώπου», δηλ. τα δύο κυρτά τμήματα των παρειών τα οποία βρίσκονται κάτω από τα μάτια. Πιο συγκεκριμένα, θα ήταν δυνατόν να ισχυριστεί κάποιος ότι τα μήλα του προσώπου έχουν αυτήν ή εκείνη τη διαφορά με τα μήλα της μηλιάς, άρα δεν θα έπρεπε η λέξη μήλο να χρησιμοποιείται με τη συγκεκριμένη σημασία (!) Ή ότι το λεγόμενο μήλο του Αδάμ για παρόμοιους λόγους δεν θα έπρεπε να λέγεται καρύδι... Επιπλέον, η αντίδραση στη χρήση της λέξης καλαμάκι με την «αθηναϊκή» της σημασία από κάποιον που μαθαίνει ότι τελικά το καλαμάκι ιστορικά κάποια σχέση έχει με την καλαμιά -αντίδραση που βασίζεται στο σκεπτικό ότι το επίμαχο καλαμάκι ως αντικείμενο, το ίδιο το ξυλάκι δηλ., έχει διαφορές με την καλαμιά και δεν μοιάζει εντελώς με μικρό καλάμι- δηλώνει και εδώ σύγχυση συγχρονίας-διαχρονίας: το καλαμάκι ως προς τη σημασία 1β του ΛΝΕΓ2 σε συγχρονικό επίπεδο δεν σημαίνει πλέον ένα μικρό καλάμι, αλλά το συγκεκριμένο ξυλάκι, όπου είναι περασμένα κομμάτια κρέατος. Το καλαμάκι δηλώνει μικρό καλάμι στη σημασία 1α του ΛΝΕΓ2, όχι στην 1β.

Με βάση τα προαναφερθέντα ερμηνεύματα, το ΛΝΕΓ2 αντιμετωπίζει το συζητούμενο θέμα με τρόπο ασυγκρίτως καλύτερο από το ΛΚΝ. Το ΛΝΕΓ2 καταγράφει όλες τις βασικές σημασίες με τις οποίες χρησιμοποιούνται οι λέξεις σουβλάκι και καλαμάκι και μάλιστα ιεραρχεί τις σημασίες με τρόπο ώστε να γίνεται αισθητή στον αναγνώστη η σημασιολογική εξέλιξη. (Η μόνη μου αντίρρηση αφορά την καταγραφή της σημασίας 1β, «μικρή σούβλα», στο λήμμα σουβλάκι. Ας σημειωθεί ότι στο ίδιο λεξικό και πιο συγκεκριμένα στο λήμμα σούβλα δεν καταγράφεται -και σωστά- υποκοριστικό (το) σουβλάκι. Θα έπρεπε, όμως, να καταγραφεί το υποκοριστικό (η) σουβλίτσα, που εύστοχα σημειώνεται στο λήμμα σούβλα του ΛΚΝ). Απεναντίας, το ΛΚΝ κακώς έχει παραλείψει την καταγραφή σημασιών με τις οποίες χρησιμοποιούνται οι λέξεις σουβλάκι και καλαμάκι στην Αθήνα. Ένα ενδιαφέρον ερώτημα, βεβαίως, είναι πού αλλού χρησιμοποιούνται οι επίμαχες σημασίες των λέξεων αυτών, εκτός από την Αθήνα. Επιτόπιες έρευνες σε διάφορα μέρη της ηπειρωτικής και νησιωτικής Ελλάδας θα έδιναν απάντηση. Ωστόσο, ακόμη και αν δεχτούμε ότι μόνο στην Αθήνα χρησιμοποιούνται ορισμένα από τα στοιχεία που καταγράφονται στο ΛΝΕΓ2, δεν είναι δυνατόν με βάση τα πληθυσμιακά δεδομένα της Αθήνας να μην έχουν θέση τα στοιχεία αυτά σε ένα γενικό λεξικό της Νέας Ελληνικής. Επομένως, θα έπρεπε να έχουν καταγραφεί και στο ΛΚΝ.

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΛΕΞΙΚΩΝ
ΛΚΝ
Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών / Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη 1998: Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (Θεσσαλονίκη: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης).

ΛΝΕΓ2
Μπαμπινιώτης Γ. 2002 (2η έκδοση): Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας. (Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας).

«Λακτίστε έναν τραπεζίτη»

2009-12-14T22:29:00.007+02:00

Το σημερινό μαργαριτάρι του Χρήστου Μιχαηλίδη είναι η χρήση της λέξης λάκτισμα με τη σημασία «χτύπημα» αντί «κλοτσιά». Ο Χ.Μ. κάνει λόγο για ένα παιχνίδι σε μηχάνημα που υπάρχει, όπως γράφει, σε διάφορα λούνα παρκ της Μεγάλης Βρετανίας. Σύμφωνα με το άρθρο, ο παίκτης που συμμετέχει στο συγκεκριμένο παιχνίδι προσπαθεί να χτυπήσει με ένα μεγάλο ρόπαλο μικρά ομοιώματα κεφαλιών που ανήκουν σε τραπεζίτες. Ο δημοσιογράφος της Ελευθεροτυπίας μάς πληροφορεί, επίσης, ότι ο εφευρέτης του παιχνιδιού αυτού το εμπνεύστηκε «από την οργή του κόσμου για τις τακτικές και τη συμπεριφορά των τραπεζών». Όπως μπορεί να διαπιστώσει κανείς από το ίδιο το κείμενο (βλέπε εδώ), αλλά και από την εικόνα που δημοσιεύεται στη σελίδα 64 της έντυπης έκδοσης της Ελευθεροτυπίας (βλέπε εδώ), δεν υπάρχει κανένα λάκτισμα. Πρόκειται για «χτύπημα (με ρόπαλο)». Η λέξη λάκτισμα είναι λόγια και σημαίνει «κλοτσιά», δηλ. χτύπημα με το πόδι (για την ακρίβεια, με το κάτω μέρος του ποδιού) και όχι οποιοδήποτε χτύπημα. Ας θυμηθούμε και το εναρκτήριο λάκτισμα στο ποδόσφαιρο.

Άλλα μαργαριτάρια του Χρήστου Μιχαηλίδη:

1) «απεκατέστησε» (3/2/2010)

2) «ΜΕΣΟΥΝΤΩΝ των καρναβαλικών εκδηλώσεων» (10/2/2010)

3) «απαστράπτονες» (11/2/2010)

σχετικά με τη λέξη διακύβευμα

2009-12-05T23:36:00.025+02:00

Έχω βαρεθεί να διαβάζω σε εφημερίδες κείμενα για τη χρήση της γλώσσας τα οποία περιλαμβάνουν εσφαλμένες εκτιμήσεις. Χαρακτηριστικά είναι τρία σημειώματα για τη λέξη διακύβευμα δημοσιευμένα το πρώτο στο Βήμα της 18ης Σεπτεμβρίου 2009, το δεύτερο στα Νέα της 30ής Σεπτεμβρίου 2009 και το τρίτο στην Ελευθεροτυπία της 18ης Νοεμβρίου 2009. Το πρώτο αποτελεί τμήμα ευρύτερου κειμένου με τίτλο «Εκλογικές καρικατούρες» που υπογράφεται από τον Νίκο Μπακουνάκη. Το δεύτερο φέρει τον τίτλο «Γλώττα λανθάνουσα...» και είναι του Κώστα Γεωργουσόπουλου. Το τρίτο τιτλοφορείται «Διακύβευμα» και ανήκει στον Πέτρο Μακρή.

Γράφει ο Ν.Μπ. στο Βήμα:

Καρικατούρα η ρητορική πολλών υποψήφιων βουλευτών. Από τις ζαριές πέρασαν στο «διακύβευμα», λέξη που τη χρησιμοποιούν χωρίς να ξέρουν τι ακριβώς σημαίνει. Τους φαίνεται ότι αν πουν το «διακύβευμα των εκλογών.» (τελεία) έχουν κερδίσει πόντους. Φυσικά έχουν κερδίσει σε αρλουμπολογία. Ας ανοίξουν επειγόντως τον Μπαμπινιώτη, όπου «διακύβευμα» δεν υπάρχει, αλλά υπάρχει «διακύβευση».

Στα γραφόμενα του Ν.Μπ. υφέρπουν δύο εσφαλμένες, συναφείς μεταξύ τους, εντυπώσεις: πρώτον, ότι μια λέξη ανήκει στο λεξιλόγιο μιας γλώσσας μόνο αν καταγράφεται στα λεξικά· δεύτερον, ότι είναι δυνατόν ένα λεξικό να περιλαμβάνει όλες τις λέξεις μιας γλώσσας. Στην πραγματικότητα, τίποτε από τα δύο δεν ισχύει. Σε μια γλώσσα, όπως η Νέα Ελληνική εν προκειμένω, βρίσκονται σε χρήση πολλές λέξεις που δεν έχουν καταγραφεί στα λεξικά. Όσο καλό και αν είναι ένα λεξικό, δεν μπορεί παρά να περιλαμβάνει μόνο ένα τμήμα από τις λέξεις που ανήκουν όντως στο λεξιλόγιο μιας γλώσσας. Οι εσφαλμένες εντυπώσεις για τις οποίες έγινε λόγος προηγουμένως οφείλονται στο κύρος που περιβάλλει συνήθως το λεξικό ως έργο αναφοράς.

Στην προκειμένη περίπτωση μάλιστα ο Ν.Μπ. έκανε και ένα ακόμη λάθος. Ανέτρεξε στην πρώτη έκδοση του λεξικού Μπαμπινιώτη και όχι στη δεύτερη, όπου πράγματι λημματογραφείται -και σωστά- η λέξη διακύβευμα. Και μόνο αυτό το στοιχείο θα ήταν ικανό να ανατρέψει τον συλλογισμό του, αν δεχόμασταν ως βάσιμες τις εντυπώσεις που προαναφέρθηκαν. Εφόσον διαπιστώθηκε ότι στη δεύτερη έκδοση του λεξικού καταγράφεται το λήμμα διακύβευμα, τελικά μπορούμε να χρησιμοποιούμε τη λέξη χωρίς ενδοιασμό; Ας σημειωθεί ότι και στο μικρό λεξικό Μπαμπινιώτη, για το σχολείο και το γραφείο, που πρωτοεκδόθηκε το 2004, περιλαμβάνεται το λήμμα διακύβευμα -αντιγράφω τον ορισμό της σημασίας: «αυτό που επιδιώκει να κερδίσει κανείς διακινδυνεύοντας να υποστεί κάτι (ζημιά, επίθεση, κατηγορία κ.λπ.)». Ως προς τη διακύβευση, πρόκειται για λέξη με άλλη σημασία: «η ενέργεια του διακυβεύω», σύμφωνα με το λήμμα διακύβευση του λεξικού του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη.

Γράφει ο Κ.Γ. στα Νέα:

Κατά καιρούς επιστρατεύονται κάποιες λέξεις-τρομοκράτες αντλημένες από το
θεωρητικό οπλοστάσιο νεοφανών επιστημών, άλλοτε ανασταίνονται, συχνά νεκρανασταίνονται, από το πεθαμένο λεξιλόγιο της καθαρεύουσας και πετάγονται στα καλά καθούμενα στα μούτρα τού μέσου αναγνώστη ή ακροατή για εντυπωσιασμό και, σαφώς, για κατατρομοκράτηση της αγνοίας του. Θυμηθείτε πριν από λίγα χρόνια είχε αριβάρει η λέξη «πρόταγμα». Πήγαινε κι ερχόταν-, άλλωστε πάει κι έρχεται ακόμη-, λες και δεν υπήρχε η επίσης λόγια αλλά εκλαϊκευμένη πλέον λέξη προτεραιότητα. Αφήνω που είναι λάθος στα ελληνικά αυτά τα μορφώματα τα οποία έρχονται από τις ξένες γλώσσες που δανείζονται από τα αρχαία, και ως αντιδάνεια ελλιμενίζονται στα νερά μας. Διότι στα ελληνικά τα ουδέτερα σε -μα (πράγμα, βλέμμα κ.τ.λ.) σημαίνουν το αποτέλεσμα
μιας ενέργειας. Το σωστό, λοιπόν, στα ελληνικά είναι η απλούστατη λέξη: πρόταση. Αλλά πού; Πώς θα φανείς πούρος θεωρητικός τρομοκράτης. Τώρα
ξεφουρνίζεται από πολιτικούς, αναλυτές, δημοσιογράφους ο νέος γιαγκούλας:
«διακύβευμα». Λέξη άγνωστη στα λεξικά. Ούτε στον Μπαμπινιώτη ούτε στον
Τεγόπουλο. Το ρήμα είναι διακυβεύω και σημαίνει διακινδυνεύω, παίζω ζάρια, κυριολεκτικά, αφού κύβοι είναι τα ζάρια, άρα ρισκάρω, παίζω με την τύχη. Η ενέργεια που θα έπρεπε να χρησιμοποιείται είναι η λέξη διακύβευση, γνωστή ήδη από το 1852. Από πού λοιπόν και ώς πού οι εκλογές διακύβευμα. Τέτοιο θα είναι μετά το αποτέλεσμα των εκλογών. Τώρα είναι, αν είναι, τέλος πάντων, ζαριά, η εκλογική διαδικασία, διακύβευση. Μα, είναι σοβαρά πράγματα να ισχυρίζεσαι πως η εξωτερική πολιτική, η οικονομία, η υγεία είναι ζαριά, τυχερό παιχνίδι, ρίσκο; Μπαρμπούτι είναι οι εκλογές; Πλακωτό ή φεύγα;

Θα σχολιάσω τα γραφόμενα από τον Κ.Γ.

Δεν αρνούμαι ότι η χρήση της λέξης διακύβευμα και άλλων νεολογισμών γίνεται από πολλούς για εντυπωσιασμό.

Η ύπαρξη της λέξης προτεραιότητα δεν αποτελεί επιχείρημα για την αποφυγή της χρήσης της λέξης πρόταγμα. Στη γλώσσα δεν υπάρχει αντιστοιχία σημασίας-μορφής 1:1. Δηλ. λ.χ. μία σημασία μπορεί να αντιστοιχεί σε περισσότερες μορφές. Με αυτήν τη λογική ο Κ.Γ., χωρίς να το συνειδητοποιεί, εμμέσως δίνει δίκιο σε όσους αναρωτιούνταν παλαιότερα γιατί πρέπει να ξέρουμε τη λέξη αρωγή, αφού υπάρχει η λέξη βοήθεια, που σημαίνει το ίδιο. Φυσικά, το «γιατί πρέπει να ξέρουμε την τάδε λέξη» δεν είναι λογική. Αυτό θα πει εμπλουτισμένο λεξιλόγιο, να γνωρίζεις περισσότερες λέξεις. Και η λέξη αρωγή ανήκει στο λεξιλόγιο της Νέας Ελληνικής. Η διαφορά μεταξύ των βοήθεια και αρωγή είναι υφολογική και ο μαθητής λ.χ. πρέπει να ξέρει και τα δύο. Η τυχόν άκαιρη, άστοχη κτλ. χρήση της λόγιας λέξης αρωγή με σκοπό τον εντυπωσιασμό είναι άλλο θέμα. Όπως άλλο θέμα είναι η κατάχρηση της λέξης πρόταγμα. Εν κατακλείδι, δεν έχει βάση η άποψη ότι πρέπει να αποφεύγεται η χρήση μιας λέξης, επειδή υπάρχει άλλη λέξη με την ίδια σημασία.

Η πληροφορία ότι στην ελληνική γλώσσα τα ουδέτερα σε -μα (πράγμα, βλέμμα κτλ.) σημαίνουν το αποτέλεσμα μιας ενέργειας αφορά τον λεγόμενο άξονα διαχρονίας της γλώσσας. Σε ποια ελληνική γλώσσα, αλήθεια, τα ουδέτερα σε -μα δηλώνουν το αποτέλεσμα της πράξης; Στη σύγχρονη; Σήμερα το άθροισμα και το δημιούργημα λ.χ. πράγματι δηλώνουν το αποτέλεσμα του αθροίζω και του δημιουργώ, αλλά το γράμμα και το πράγμα λ.χ. δεν σημαίνουν το αποτέλεσμα του γράφω και του πράττω. Μερικά ουδέτερα σε -μα με το πέρασμα του χρόνου έλαβαν ειδική σημασία, που αποκλίνει από τη σημασία του ρήματος. Η πληροφορία που δίνει ο Κ.Γ. δεν έχει συγχρονικό ενδιαφέρον για τον απλό ομιλητή της Νέας Ελληνικής και ενδιαφέρει μόνο όποιον ασχολείται με την ετυμολογία.

Επίσης, δεν πρέπει να μας διαφύγει ότι στην προκειμένη περίπτωση η έννοια του λάθους είναι πολύ σχετική, αφού πρόκειται για λέξη δημιουργημένη με ελληνικά στοιχεία, που αποδίδει όμως μια άλλη, ξενική. Τι θα πει «είναι λάθος στα ελληνικά αυτά τα μορφώματα τα οποία έρχονται από τις ξένες γλώσσες που δανείζονται από τα αρχαία»; Με το σκεπτικό του Κ.Γ., δεν θα πρέπει να λέμε λ.χ. ούτε μικρόβιο, που και αυτό είναι «λάθος», αφού δεν ακολουθεί τους κανόνες της αρχαίας ελληνικής γλώσσας (βλέπε το λήμμα μικρόβιο του λεξικού του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη). Είναι χαρακτηριστικό αυτό που έχει γράψει ο Ευάγγελος Πετρούνιας σχετικά με περιπτώσεις δανείων, όπως το «εσφαλμένο» μικρόβιο. Τις περισσότερες φορές, διάφορες λέξεις που βασίζονται σε ελληνικά στοιχεία αλλά έχουν εισαχθεί στα Ελληνικά από άλλες γλώσσες δεν συμφωνούν με τους σημασιολογικούς και μορφολογικούς κανόνες της Αρχαίας Ελληνικής, «αφού δημιουργούνται για εξυπηρέτηση των σημερινών αναγκών και όχι για επίδειξη αρχαιομάθειας» (βλέπε εδώ). Για κάλυψη των σύγχρονων αναγκών επικοινωνίας έχει πλασθεί και η λέξη διακύβευμα και, πραγματικά, δεν έχει καμία σημασία αν εδώ το -μα δεν δηλώνει το αποτέλεσμα μιας πράξης. Ούτως ή άλλως, όπως είδαμε, και άλλες λέξεις σε -μα, που δεν είναι μεταφραστικά δάνεια, δεν σημαίνουν πλέον το αποτέλεσμα μιας ενέργειας, γιατί έχουν αποκτήσει άλλη, ιδιαίτερη σημασία. Και γενικά καλό είναι να έχει κανείς υπόψη τις πηγές του λεξιλογίου της Νέας Ελληνικής, ώστε να διαπιστώσει πόσο σχετική είναι η έννοια του λάθους και σε αυτήν εδώ την περίπτωση. Πρόκειται για νεότερες δημιουργίες, που αποδίδουν ξένες λέξεις. Εφόσον ικανοποιούν επικοινωνιακές ανάγκες, είναι σωστές λέξεις.

Κατά τα άλλα, και ο Κ.Γ. μάλλον ανέτρεξε στην πρώτη και όχι στη δεύτερη έκδοση του λεξικού Μπαμπινιώτη, όπου πράγματι καταγράφεται το λήμμα διακύβευμα.

Επίσης, διαπιστώνω ότι ο Κ.Γ. δεν έχει καταλάβει ακριβώς τη σημασία της λέξης διακύβευμα. Η επίμαχη αυτή λέξη διαφέρει σημασιολογικά από τη διακύβευση, που δηλώνει όντως την ενέργεια του διακυβεύω. Επίσης, δεν χαρακτηρίζονται διακύβευμα οι ίδιες οι εκλογές. Το διακύβευμα των εκλογών είναι αυτό που διακυβεύεται, αυτό που πιο απλά παίζεται στις εκλογές (λ.χ. η διαχείριση της οικονομικής κρίσης).

Τα όσα γράφει ο Κ.Γ. σχετικά με το μπαρμπούτι, το πλακωτό κτλ. είναι τελείως άστοχα. Δεν ισχυρίζεται κανείς ότι «η εξωτερική πολιτική, η οικονομία, η υγεία είναι ζαριά, τυχερό παιχνίδι, ρίσκο». Κάποιος πρέπει να μιλήσει στον Κ.Γ. για τη σημασιολογική επέκταση στη γλώσσα. Με τη δική του λογική, δεν θα πρέπει να χρησιμοποιούμε με μεταφορική σημασία ούτε το ρήμα διακυβεύω, αφού κάποτε σήμαινε «παίζω ζάρια».

Γράφει ο Π.Μακ. στην Ελευθεροτυπία:

Η υπουργός Παιδείας Άννα Διαμαντοπούλου, καταθέτοντας στεφάνι στο Πολυτεχνείο, τόνισε ότι το μεγαλύτερο «διακύβευμα» της εποχής μας είναι η Παιδεία.

Η γραμματικώς ορθή λέξη είναι «διακύβευση», από το «ρήμα «διακυβεύω», που σημαίνει «παίζω με τους κύβους» (ζάρια) ή τα παίζω «κορώνα-γράμματα», άρα διακινδυνεύω. Μήπως θα ήταν προτιμότερο να πει «το μεγάλο στοίχημα της εποχής μας είναι η Παιδεία», αντί να διακυβεύει τις γνώσεις της;

Εδώ γεννάται το ερώτημα τι σημαίνει «γραμματικώς ορθή λέξη» και γιατί υπονοείται ότι το διακύβευμα είναι εσφαλμένο. Τι το εσφαλμένο έχει το διακύβευμα; Ο αρθρογράφος πιθανότατα έχει υπόψη το επιχείρημα του Κ.Γ. που προαναφέρθηκε για τα ουδέτερα σε -μα. Αν όμως η αντίδραση στο διακύβευμα οφείλεται στην υπερβολική του χρήση από δημοσιογράφους και πολιτικούς, καλό είναι να γίνει μια διάκριση: άλλο θέμα η κατάχρηση μιας λέξης και άλλο θέμα η εσφαλμένη (ό,τι και αν σημαίνει αυτό το επίθετο) χρήση της.

Ο αρθρογράφος της Ελευθεροτυπίας κακώς αναρωτιέται μήπως θα ήταν προτιμότερο να γίνει χρήση της λέξης στοίχημα αντί διακύβευμα. Το διακύβευμα στη Νέα Ελληνική χρησιμοποιείται με τη σημασία του στοιχήματος. Επομένως, ένας ομιλητής μπορεί να επιλέξει είτε τη λέξη διακύβευμα είτε τη λέξη στοίχημα. Για την ακρίβεια, το διακύβευμα είναι συνώνυμο με το στοίχημα στη μεταφορική σημασία του στοιχήματος -παραθέτω τον ορισμό της από το μικρό λεξικό Μπαμπινιώτη, για το σχολείο και το γραφείο: «κάθε στόχος που τίθεται από κάποιον και για την επίτευξη του οποίου υπάρχουν αμφιβολίες» (λήμμα στοίχημα, σημασία 2, μεταφορική).

Ας σημειωθούν όμως μερικά ετυμολογικά στοιχεία, μολονότι μέσω του παραθέματος από την Ελευθεροτυπία αναφέρθηκαν ορισμένες τέτοιες πληροφορίες. Το σημερινό διακυβεύομαι προέρχεται από το ελληνιστικό διακυβεύω, που σήμαινε «παίζω ζάρια [κύβους στα Αρχαία] - διακινδυνεύω». Επίσης, το ουσιαστικό διακύβευση ανήκει σε μια ειδική κατηγορία λέξεων του νεοελληνικού λεξιλογίου, τις λεγόμενες νεόπλαστες, που δημιουργήθηκαν από λογίους σε νεότερους χρόνους. Καταγράφεται μάλιστα ως διακύβευσις σε ένα «λεξικό λόγιων νεολογισμών», τη Συναγωγή νέων λέξεων του Στέφανου Κουμανούδη (α' έκδοση: 1900). Το ακόμη νεότερο διακύβευμα -και εδώ χρειάζεται να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή- αποτελεί απόδοση του γαλλικού enjeu. Για περισσότερα ετυμολογικά στοιχεία παραπέμπω σε δύο πολύ κατατοπιστικά κείμενα, του Νίκου Λίγγρη και του Νίκου Σαραντάκου. Προσυπογράφω μάλιστα το επαινετικό σχόλιο του Ν.Λ. για τον δημιουργό της λέξης διακύβευμα με τη σημασία «αυτό που διακυβεύεται, αυτό που παίζεται», ενώ συμμερίζομαι το σχόλιο του Ν.Σ. για την κατάχρηση της λέξης. Με βάση τα προαναφερθέντα όμως, η κατάχρηση αυτή δεν οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η λέξη διακύβευμα έχει κάτι το εσφαλμένο. Πρόκειται για δύο θέματα διαφορετικά μεταξύ τους.

Αν διαβάσει κανείς τα κείμενα στα οποία παραπέμπω, εύκολα διαπιστώνει πόσο διαφορετική μπορεί να είναι η στάση του ενός σχολιαστή από τον άλλο απέναντι σε θέματα γλώσσας. Άλλος υιοθετεί θετική ή έστω ανεκτική στάση απέναντι σε μια νέα λέξη του συρμού, άλλος αρνητική. Είναι χαρακτηριστικά τα ακόλουθα στοιχεία που αφορούν το συζητούμενο θέμα: με αφορμή τη χρήση της λέξης διακύβευμα ένας από τους προαναφερθέντες αρθρογράφους έκανε λόγο για «αρλουμπολογία». Απεναντίας, ένας άλλος έγραψε για τον δημιουργό της λέξης διακύβευμα: «μπράβο σ' όποιον έφτιαξε τη λέξη». Εδώ δεν πρόκειται απλώς για εκ διαμέτρου αντίθετες απόψεις για το τάδε ή το δείνα ειδικό γλωσσικό θέμα, αλλά γενικά για διαφορετικές στάσεις απέναντι στη γλώσσα. Όσοι προσεγγίζουν πιο επιστημονικά ή πιο λογικά διάφορα θέματα γλώσσας συνήθως διεξάγουν έρευνα και δεν αντιμετωπίζουν με φιλοκατήγορη διάθεση τη χρήση ενός νεολογισμού, έστω και αν δεν πρόκειται πλέον για χρήση αλλά για κατάχρηση. Δεν είναι τυχαίο ότι μόνο από κείμενα της μιας πλευράς μπορεί κανείς να πληροφορηθεί ότι λ.χ. το ελληνικό διακύβευμα αποδίδει το γαλλικό enjeu.

Ζητείται φιλόλογος-επιμελητής!

2009-12-01T23:13:00.009+02:00

Το σημερινό άρθρο του Χρήστου Μιχαηλίδη στην Ελευθεροτυπία έχει τίτλο «Ζητείται σεξοερευνητής!». Αν κρίνω όμως από τη διατύπωση ενός από τα συμπληρωματικά σημειώματα, μάλλον ζητείται φιλόλογος-επιμελητής στην Ελευθεροτυπία.

Θαυμάστε Ελληνικά:

«Με το γνωστό βρετανικό φλέγμα, η εφημερίδα “Ντέιλι Τέλεγκραφ” γράφει ότι η περιχαρής νύφη εξέρχεται από την υπερβολική λιμουζίνα της, φορώντας ένα λευκό νυφικό, το επάνω μέρος του οποίου αποτελείται από δύο μικρά, στρατηγικά τοποθετημένα ημικύκλια επάνω σε μία δραματική ευσαρκία».

ΥΓ. Ο Χ.Μ. έχει μεταφράσει από εδώ (βλέπε και εδώ).

«Διάλογος περί ελληνικής γλώσσας»

2009-09-11T12:02:00.008+03:00

Το Βήμα, Παρασκευή 11 Σεπτεμβρίου 2009

Λάβαμε και δημοσιεύουμε την παρακάτω ομαδική επιστολή: Με επιστολή του στις 19.8 ο κ. Θεόδωρος Ανδρεάκος μεταφέρει στις στήλες σου έναν διάλογο περί ελληνικής γλώσσας που ξεκίνησε από τις στήλες άλλης εφημερίδας, με αποτέλεσμα οι αναγνώστες σου να μην μπορούν να βγάλουν πλήρες νόημα. Για τα προηγούμενα επεισόδια, παραπέμπουμε στην ιστοσελίδα http://tinyurl. com/istoriko, όπου έχει καταγραφεί η όλη συζήτηση. Περαιτέρω, ενώ πράγματι είναι ακριβές ότι στον «Τhesaurus Linguae Graecae» (ΤLG) έχουν καταγραφεί 105.000.000 λέξεις, παρατηρούμε ότι ο κ. Ανδρεάκος μπερδεύει συνολικές εμφανίσεις λέξεων, λεκτικούς τύπους και λέξεις-λήμματα. Για παράδειγμα, η λέξη «και», που έχει έναν μόνο λεκτικό τύπο, καταγράφεται στο ΤLG 5.738.822 φορές. Η λέξη «άνθρωπος» που έχει δεκαπέντε βασικούς λεκτικούς τύπους (τις πτώσεις ενικού και πληθυντικού, τον δυϊκό, αλλά και κάποιους σπάνιους διαλεκτικούς τύπους) καταγράφεται στο ΤLG περίπου 180.000 φορές. Το ρήμα «λύω», με 392 παραδιδόμενους λεκτικούς τύπους, έχει συνολικά 25.000 εμφανίσεις. Η αναφορά της κυρίας Παντελιά σε 105.000.000 λέξεις περιλαμβάνει όλες τις πολλαπλές καταγραφές κάθε λεκτικού τύπου, δηλαδή (π.χ.) και τα σχεδόν 6 εκατομμύρια εμφανίσεις της λέξης «και». Όπως κατ' επανάληψη έχει γραφτεί στο ιστολόγιο του Νίκου Νικολάου, του υπεύθυνου λημματοποίησης του ΤLG (http://hellenisteukontos. blogspot. com), το σύνολο των λημμάτων του ΤLG είναι περίπου 220.000 και οι λεκτικοί τύποι περίπου 1,5 εκατομμύριο, σε ένα σώμα κειμένων που συνολικά αριθμεί 105.000.000 λέξεις. Και αυτά τα στοιχεία είναι όντως αδιάσειστα. Ομως, επειδή ο δαιμόνιος κ. Θ.Α. θεώρησε επίσης σωστό να προειδοποιήσει το πανελλήνιο για την ύπαρξη μιας... καταχθόνιας ομάδας που «κάνει το παν για να διασύρει και να μειώσει διεθνώς» στο Διαδίκτυο την ελληνική γλώσσα, εμείς που υπογράφουμε τούτη εδώ την επιστολή θα θέλαμε να δηλώσουμε ότι κατά τη γνώμη μας η ελληνική γλώσσα δεν έχει να φοβηθεί την επιστημονική αλήθεια ούτε «διασύρεται» από τη νηφάλια παράθεση επιστημονικών στοιχείων που έχουν διασταυρωθεί με σχολαστική επιμέλεια. Διασύρονται και μένουν έκθετοι στην κοινή γνώμη όσοι χαλκεύουν ανυπόστατους και εξωφρενικούς μύθους, όπως ότι οι λεκτικοί τύποι της ελληνικής μπορεί να φτάσουν τα 90 εκατομμύρια ή ότι η ελληνική έχει 5.000.000 λέξεις. Και αυτούς τους μύθους επιδιώκουμε, με τις μικρές μας δυνάμεις, να ανασκευάζουμε όπου και όπως μπορούμε.

Οι υπογράφοντες: Κώστας Αδαμόπουλος, άνεργος, Αθήνα, Βασίλειος Αργυρόπουλος, λεξικογράφος, Αθήνα, Στράτος Βασδέκης, ιδιωτικός υπάλληλος, Κρακοβία, Πολωνία, Αντώνης Γαζάκης, φιλόλογος-εκπαιδευτικός, Θεσσαλονίκη, Μαριάνθη Δρατζίδου, φιλόλογος, Αθήνα, Παναγιώτης Δρεπανιώτης, μεταφραστής-μέλος ΔΣ Ελλ. Σκακιστικής Ομοσπονδίας, Καλλιθέα, Γιάννης Ευαγγέλου, μεταφραστής, Αθήνα, Μάρκος Ζάμπογλου, υπ. διδάκτωρ Πληροφορικής, Παν. Μακεδονίας, Θεσσαλονίκη, Αλεξάνδρα Καρανικολού, μεταφράστρια, Αθήνα, Παναγιώτα Κατσαφάδου, φιλόλογος, Πειραιάς, Σοφία Κολοτούρου, ποιήτρια, Αθήνα, Παναγιώτης Κονιδάρης, φαρμακοποιός, συγγραφέας, Μεγανήσι Λευκάδας, Κώστας Κουρεμένος, μεταφραστής, Αθήνα, Νίκος Κούρκουλος, μεταφραστής, Κέρκυρα, Σπύρος Λιαράκος, ιδιωτικός υπάλληλος, Αθήνα, Νίκος Λίγγρης, λεξικογράφος, Αθήνα, Νικόλαος Λυκιαρδόπουλος, μεταφραστής, Λουξεμβούργο, Νίκος Μαστρακούλης, μεταφραστής, Αθήνα, Μαρία Μαυραγάνη, φιλόλογος, Θεσσαλονίκη, Γιώργος Μπαλόγλου, μαθηματικός, Θεσσαλονίκη, Νίκος Νικολάου, γλωσσολόγος, Μελβούρνη, Μαρία Ξυλούρη, κειμενογράφος, Αθήνα, Αναστάσιος Πορτοκαλάκης, ερευνητής, Αθήνα, Νίκος Σαραντάκος, συγγραφέας- μεταφραστής, Λουξεμβούργο, Μαρίνος Σαρηγιάννης, ιστορικός, Ρέθυμνο, Νicolas SaintVille, μεταφραστής, Γενεύη, Γιώργος Ταϊφάκος, υποψ. διδάκτωρ ΕΚΠΑ, τμήμα ΕΜΜΕ, Αθήνα, Βαγγέλης Φιλέρης, πολιτικός μηχανικός, Αθήνα, Γιάννης Χάκκας, γιατρός ακτινοδιαγνώστης, Θεσσαλονίκη, Χαρά Χιόνη, φοιτήτρια Φιλολογίας, Αθήνα, Στέλιος Χριστόπουλος, ιδιωτικός υπάλληλος, Αθήνα.

πρόχειρες και περιθωριακές σημειώσεις σε λήμματα

2009-08-11T09:00:00.038+03:00

Στην ανακοίνωση αυτή θα σχολιάσω μερικά λήμματα του υπό έκδοση νεοελληνικού λεξικού της Ακαδημίας Αθηνών που έχουν δημοσιευθεί σε ιστοσελίδα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.

Στις σελίδες 1280-1282 του παραπάνω άρθρου δημοσιεύονται τα λήμματα αβγό, ιστορία, αγροχημεία, αιμοδοτώ, αλάτωση, ανακτήσιμος, αντιγηραντικός, αστακομακαρονάδα.

αβγό [ἀβγό] α-βγό ουσ. (ουδ.) & αυγό 1. το ωοειδές αναπαραγωγικό σώμα με σκληρό και λεπτό περίβλημα (κέλυφος/τσόφλι) που γεννά η κότα, το περιεχόμενο του οποίου (κρόκος ή λέκιθος στο κέντρο και ασπράδι ή λεύκωμα στην περιφέρεια), χρησιμοποιείται ευρύτατα ως τροφή του ανθρώπου: βιολογικά ~ά (: από κοτόπουλα που εκτρέφονται με βιολογικές τροφές). ~ά ελευθέρας βοσκής/ημέρας (= νωπά, φρέσκα)/πτηνοτροφείου/χωριάτικα. Κλούβιο ~ (= αλλοιωμένο). Δίκροκο ~.|| Μια εξάδα/δωδεκάδα (= ντουζίνα)/καρτέλα ~ά. Συσκευασμένα ~ά.|| Βραστό ~ (: μελάτο ή σφιχτό). Για να φτιάξουμε ~ά μάτια (= τηγανητά), σπάμε τα ~ά (: χτυπάμε προσεκτικά το τσόφλι, ώστε να κοπεί στα δύο) και τα ρίχνουμε στο τηγάνι. Καθαρίζουμε τα βρασμένα ~ά (= τα ξεφλουδίζουμε, αφαιρούμε το τσόφλι τους). ~ά ποσέ. Βλ. ομελέτα, στραπατσάδα.|| (ΖΑΧΑΡΟΠΛ.) Χτυπήστε χωριστά τα ασπράδια σε μαρέγκα (από συνταγή κέικ). Χτυπητήρι ~ών.|| Πασχαλιάτικα/πασχαλινά ~ά (= κόκκινα ~). Τσούγκρισαν ~ά (ενν. κόκκινα) και αντάλλαξαν ευχές. Βαφές ~ών. Διακοσμητικά ~ά (: σε διάφορα χρώματα και σχέδια).|| Διαδηλωτές πέταξαν ~ά και γιαούρτια (: ως ένδειξη έντονης αποδοκιμασίας).|| Του αρέσουν ασυνήθιστα φαγητά, όπως ~ά αχινού/ορτυκιού/πάπιας/στρουθοκαμήλου/χήνας. Βλ. αβγοτάραχο, ταραμάς, χαβιάρι. 2. (γενικότ.) το ωοειδές ή σφαιρικό σώμα που συνήθ. γεννά το θηλυκό κυρ. των πτηνών, των ερπετών, των αμφίβιων, των ψαριών και των εντόμων, το οποίο έχει παρόμοια δομή με αυτό της κότας και όταν έχει γίνει γονιμοποίηση χρησιμοποιείται ως χώρος για την ανάπτυξη του εμβρύου: Ο νεοσσός/η προνύμφη βγαίνει από το ~ό (= εκκολάπτεται) ύστερα από επώαση (= κλώσσημα) μερικών ημερών. 3. ομοίωμα αβγού: ξύλινο ~ (: για μαντάρισμα ρούχων). Σοκολατένιο ~ (κυρ. ως δώρο το Πάσχα). 4. ΒΙΟΛ. (καταχρ.) ωάριο. ● Υποκ: αβγουλάκι (το) ● ΣΥΜΠΛ. (σαν) το αβγό του Κολόμβου : η απροσδόκητα απλή λύση ενός προβλήματος που αρχικά φαινόταν πολύπλοκο. (Αποδίδεται στον Κολόμβο ο οποίος έστησε ένα αβγό όρθιο, σπάζοντας ελαφρά τη βάση του). [< γαλλ. lʹ oeuf de Colomb, γερμαν. das Ei des Kolumbus], το αβγό του φιδιού : τάση αναβίωσης ακροδεξιών ή φασιστικών ιδεολογιών: εκκολάπτεται/επωάζεται ~ ~. , μελάτο αβγό βλ. μελάτος , χτυπητό αβγό βλ. χτυπητός ● ΦΡ: αβγά σου καθαρίζουν; (προφ.) : σε κάποιον που γελάει χωρίς λόγο: Τι γελάς; ~ ~; Βλ. κρεμμύδια σου καθαρίζουν; , ακόμη δε βγήκε από το αβγό (και) ... & (σπανιότ.) δεν έσκασε (συνήθ. μειωτ.) : (για άτομο νεαρής ηλικίας ή άπειρο σε κάποιο τομέα) ενώ δεν έχει εμπειρία: ~ ~ και νομίζει ότι τα ξέρει όλα. , έχασε τα αβγά και τα καλάθια/τα πασχάλια : βρίσκεται σε πλήρη σύγχυση ή κατʹ επέκτ. Απέτυχε παταγωδώς: Τα έχει μπερδέψει μες στο μυαλό του, έχει χάσει ~ ~. || Η ομάδα ~ ~ στον αγώνα. , κάθομαι στα αβγά μου (μτφ.) : δεν ανακατεύομαι σε ξένες υποθέσεις, μένω άπρακτος: Κάτσε στα ~ σου, μην μπαίνεις στα χωράφια των άλλων.|| Δεν κάθεται ποτέ ~ του (: είναι δραστήριος και ενεργητικός). Πβ. κοιτάζω τη δουλειά μου. , μη βάζεις όλα τα αβγά στο ίδιο καλάθι : φρόντισε να έχεις εναλλακτικές επιλογές: Μη βάζετε ~ ~ (: παραίνεση προς επενδυτές). [< αγγλ. don’t put all your eggs in one basket] , παίρνω κάποιον με τʹ αβγά : ρίχνω αβγά σε κάποιον εκφράζοντας δυσαρέσκεια και (συνήθ.) κατʹ επέκτ. αποδοκιμάζω κάποιον έντονα με λόγια: Αν μάθει ο κόσμος τις κλεψιές που έκανε, θα τον πάρει ~ ~. ΣΥΝ. παίρνω κάποιον με τις λεμονόκουπες/ντομάτες/πέτρες, παίρνω κάποιον με τις πέτρες , πάρε/πιάσε τʹ αβγό και κούρευʹ το (προφ.) : μάταιος, χαμένος κόπος. , σαν αβγό : που έχει σχήμα ή χαρακτηριστικά αβγού: καρούμπαλο ~ ~ .|| Φαλακρός ~ ~.|| (για νίκη στο ποδόσφαιρο) ~ ~ τους καθαρίσαμε στο παιχνίδι. , σιγά τα αβγά & (λόγ.) σιγά τα ωά : (για πρόσωπο ή κατάσταση) δεν έχει καμιά σημασία ή αξία. ΣΥΝ. σιγά τον πολυέλαιο, σιγά/σπουδαία τα λάχανα , δε(ν) γίνεται ομελέτα αν δε(ν) σπάσεις αβγά/χωρίς να σπάσουν αβγά βλ. ομελέτα , η κότα έκανε το αβγό ή το αβγό την κότα; βλ. κότα , η κότα(/σπάν. η χήνα) με τα χρυσά αβγά/που γεννά/που κάνει τα χρυσά αβγά βλ. κότα, με πορδές δεν βάφονται αβγά βλ. πορδή , ρούφα το αβγό σου βλ. ρουφώ [< αρχ. ὠόν,. γαλλ. oeuf, αγγλ. egg, γερμ. Ei]

ιστορία [ἱστορία] ι-στο-ρί-α ουσ. (θηλ.) 1. {συνήθ. στον εν.} το σύνολο των γεγονότων που απαρτίζουν την εξελικτική πορεία ενός λαού, ενός πολιτισμού, μιας ευρύτερης περιοχής: η ελληνική ~. Η ~ της ανθρωπότητας/του πολιτισμού. 2. {μόνο στον εν.-συχνά με κεφαλαίο το αρχικό Ι} η επιστήμη που μελετά το παρελθόν, το σχετικό βιβλίο και μάθημα: καθηγητής της βυζαντινής ~ας. Αγόρασα την ~ της Κρήτης. Τι βαθμό πήρες στην ~; 3. {συνήθ. στον εν.} επιστημονική παρουσίαση ενός ιστορικού συμβάντος ή μιας εξελικτικής πορείας: ~ της ελληνικής γλώσσας. ~ του νεότερου ελληνισμού. 4. προφορική ή γραπτή αφήγηση πραγματικών ή φανταστικών συμβάντων: Γράφω/διηγούμαι μια αληθινή/παράξενη/περίεργη/συναρπαστική ~. Ατέλειωτες ~ες καθημερινής τρέλας. ~ες για γέλια και για κλάματα. 5. {συνήθ. στον πληθ.} δυσάρεστη υπόθεση, περιπέτεια, πρόβλημα: Είχε ~ες με την αστυνομία/τον γείτονα/την εφορία/με μια κοπελίτσα (πβ. έχω μπλεξίματα/μπελάδες/φασαρίες/ντράβαλα). Όλη αυτή η ~ μου κόστισε ακριβά.|| γνωστή ~. ● Υποκ: ιστοριούλα (η) ● ΣΥΜΠΛ. παλιά ιστορία : γεγονός παλιό ή και ξεχασμένο. , το τέλος της ιστορίας : ΠΟΛΙΤ.-ΟΙΚΟΝ. θεωρία που υποστηρίζει ότι με την επικράτηση της φιλελεύθερης δημοκρατίας και του παγκόσμιου καπιταλισμού η διαλεκτική που έθρεψε τους πολέμους και τις επαναστάσεις σταματά ελλείψει αντιπάλων: [< αγγλ. The End of History, 1989] , Φυσική Ιστορία βλ. φυσικός , χρονοντούλαπο της ιστορίας βλ. χρονοντούλαπο ● ΦΡ: ανήκει στην ιστορία/αποτελεί ιστορία 1. (μτφ.) (για πρόσ., γεγονός, κατάσταση) είναι ξεχασμένος, ξεπερασμένος: Το παιχνίδι/τουρνουά ~ ~. Ό,τι έγινε ~ ~. ΣΥΝ. αποτελεί παρελθόν/ανήκει στο παρελθόν 2. είναι μέρος του ιστορικού παρελθόντος: Κτίριο που ~ στην ~ της πόλης. ~ουν στην ~ του τόπου. , ανοίγω ιστορίες : δημιουργώ προβλήματα, εμπλέκομαι σε μια υπόθεση, αρχίζω δοσοληψίες με κάποιον: Μην ~εις ~, άσε να ξεχαστεί το πράγμα! Τι πας κι ~εις ~ και μπλέκεις; Δεν θέλω να ~ξω ~ μαζί του. , αυτό είναι μια άλλη ιστορία : λέγεται όταν κάποιος δεν θέλει να μιλήσει για ένα θέμα, το οποίο αναφέρει παρεμπιπτόντως: Μετά, βέβαια, θα μετανιώσει αλλά ~ ~ (= δεν θα το συζητήσουμε τώρα). [< γαλλ. cʹ est une autre histoire, αγγλ. that ΄s another story] , γράφει/έγραψε ιστορία & (σπάν.) εποποιΐα/έπος (μτφ.) : για διάκριση σε κάτι μοναδικό και ανεπανάληπτο: Έγραψε ~ στην οικονομική πολιτική/στον παγκόσμιο αθλητισμό. Προσωπικότητα διεθνούς ακτινοβολίας που με το έργο της ~ει ~. Η παράσταση θα γράψει ~. Έγραψε τη δική του εποποιία στην πολιτισμική ιστορία του κόσμου (ΣΥΝ. μεγαλούργησε). ΣΥΝ. άφησε εποχή , η ιστορία επαναλαμβάνεται : για γεγονότα ή πράξεις που εμφανίζονται ξανά, συνήθως με μικρές παραλλαγές ή αποκλίσεις: Δυστυχώς/να λοιπόν που ~ ~: νέο διατροφικό σκάνδαλο με τις διοξίνες. Πβ. (Αυτό) το έργο το έχω/-ουμε (ξανα)δεί. , η ιστορία της ζωής μου : τα περιστατικά του βίου μου: Γράφω/διηγούμαι/λέω την ~ ~.|| (μτφ.-ειρων.) Ο κάθε παλαβός έρχεται και λέει την ~ ~ του (: φλυαρεί για άσχετα πράγματα). , το παίζει ιστορία (αργκό) : έχει υπεροπτική ή επιδεικτικά αδιάφορη συμπεριφορά προς τους άλλους: ~ ~ με ύφος χιλίων καρδιναλίων. Έχει καβαλήσει το καλάμι και μας ~ ~. ΣΥΝ. κάνω τον καμπόσο/(σπανιότ.) το παίζω καμπόσος , ιστορίες για αγρίους βλ. άγριος , περνά στην ιστορία βλ. περνάω, στις δέλτους της ιστορίας βλ. δέλτος [< αρχ. ἱστορία, 5: γαλλ. histoire, histoires ]

αγροχημεία [ἀγροχημεία] α-γρο-χη-μεί-α ουσ. (θηλ.) {χωρ. πληθ.} : ΧΗΜ.-ΒΙΟΛ. τομέας της εφαρμοσμένης χημείας που μελετά τις χημικές εισροές στη φυτική παραγωγή και (κατʹ επέκτ.) ασχολείται με την παραγωγή λιπασμάτων, φυτοπροστατευτικών ουσιών και φυτοορμονών: περιβαλλοντική ~. ~ και βιολογικές καλλιέργειες. [< αγγλ. agricultural chemistry, agrochemistry, γαλλ. agrochimie, 1960]

αιμοδοτώ [αἱμοδοτῶ] αι-μο-δο-τώ ρ. (μτβ. κ. αμτβ.) {αιμοδοτείς... | αιμοδότ-ησε, -ούμαι, -ήθηκα, συνήθ. στο γʹ πρόσ.} 1. (μτφ.-απαιτ. λεξιλόγ.) παρέχω πόρους, ενισχύω, εμπλουτίζω: Ο τουρισμός ~εί την οικονομία. Το δάνειο θα ~ήσει δράσεις για... Το ταμείο ~είται με τεράστια ποσά από τον κρατικό προϋπολογισμό. Βλ. αιμορραγώ.|| Νέοι ηθοποιοί που ~ούν το θέατρο (βλ. νέο αίμα). 2. (σπανιότ.) δίνω αίμα: Δεν μπορεί να ~ήσει για λόγους υγείας. [< γαλλ. donner de sang]

αλάτωση [ἁλατωση] α-λά-τω-ση ουσ. (θηλ.) {χωρ. πληθ.} 1. ΓΕΩΛ. μεγάλη συγκέντρωση διαλυμένων αλάτων σε μη αλμυρό χέρσο έδαφος, μετά από εξάτμιση των υδάτων με υψηλό βαθμό αλμυρότητας που υπήρχαν εκεί και κατά συνέπεια η μετατροπή του σε αλμυρό: αυξημένη ~. ~ από υπερβολική άρδευση. Ερημοποίηση/μείωση της παραγωγικότητας των εδαφών ως συνέπεια της ~ης. 2. αύξηση της αλατότητας του νερού: ~ υδάτων. [< αγγλ. salinization, γαλλ. salinisation, 1976]

ανακτήσιμος ,η, ο [ἀνακτήσιμος] α-να-κτή-σι-μος επίθ. : που μπορεί να ανακτηθεί: ~η: ζημιά (: αναστρέψιμη).|| ~η: ενέργεια/ύλη. ~o: πετρέλαιο. Βλ. ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.|| (ΟΙΚΟΛ.) ~ες συσκευασίες (: ανακυκλώσιμες). ~α απόβλητα. Mη ~η χρήση νερού. Πβ. ανάκτηση ενέργειας.|| (ΟΙΚΟΝ.-ΛΟΓΙΣΤ.) ~ φόρος/ΦΠΑ (: που επιστρέφεται ή αντισταθμίζεται). ~ες: δαπάνες/εισφορές/απώλειες. ~α: ποσά.|| (ΠΛΗΡΟΦ.) ~η πληροφορία. ~α: αρχεία/δεδομένα (: που επαναφέρονται στη μνήμη του υπολογιστή). Πβ. ανάκτηση πληροφορίας. ● ΣΥΜΠΛ. ανακτήσιμη αξία {σπάν. στον πληθ.} : ΛΟΓΙΣΤ. η υψηλότερη τιμή μεταξύ της εύλογης αξίας περιουσιακού στοιχείου, μειωμένης κατά τα έξοδα πώλησης, και της αξίας χρήσης: Η ~ ~ ακινήτου/εγκατάστασης/ενσώματου παγίου/εξοπλισμού. [< αγγλ. recoverable amount] [< αγγλ. recoverable, γαλλ. recouvrable]

αντιγηραντικός ,ή, ό [ἀντιγηραντικός] α-ντι-γη-ρα-ντι-κός επίθ. : που αποσκοπεί στην ή σχετίζεται με την πρόληψη ή τον περιορισμό της διαδικασίας της γήρανσης: ~ή: θεραπεία/ιατρική/μάσκα (προσώπου)/περιποίηση (χεριών). ~ά: καλλυντικά/προϊόντα. Αντιηλιακή και ~ή προστασία. Κρέμα σώματος με ~ή δράση.|| (ως ουδ. ουσ.) Ισχυρό ~ό. Βλ. αντιρυτιδικός. [< γαλλ. anti-âge, 1985, αγγλ. anti-age]
αστακομακαρονάδα [ἀστακομακαρονάδα] α-στα-κο-μα-κα-ρο-νά-δα ουσ. (θηλ.) {συνήθ. στον εν.} : ΜΑΓΕΙΡ. μακαρόνια μαγειρεμένα με αστακό. [< ιταλ. spaghetti allʹ aragosta]

1) Ο ορισμός της πρώτης σημασίας της λέξης-λήμματος αβγό είναι ο ακόλουθος: «το ωοειδές αναπαραγωγικό σώμα με σκληρό και λεπτό περίβλημα (κέλυφος / τσόφλι) που γεννά η κότα, το περιεχόμενο του οποίου (κρόκος ή λέκιθος στο κέντρο και ασπράδι ή λεύκωμα στην περιφέρεια), χρησιμοποιείται ευρύτατα ως τροφή του ανθρώπου». Προτάσσεται δηλ. η σημασία του περιεχομένου ενός αβγού, δηλ. του αβγού ως τροφής του ανθρώπου.

Στον ορισμό γράφεται «που γεννά η κότα», δηλ. έχει γίνει λόγος μόνο για την κότα και όχι για άλλο ζώο. Ωστόσο, το τελευταίο παράδειγμα για το αβγό στην πρώτη σημασία είναι το εξής: Του αρέσουν ασυνήθιστα φαγητά, όπως ~ά αχινού / ορτυκιού / πάπιας / στρουθοκαμήλου / χήνας. Ο αναγνώστης του λήμματος θα πρέπει να φτάσει στο τελευταίο παράδειγμα χρήσης της λέξης στην πρώτη της σημασία, για να διαβάσει ότι τελικά αβγά δεν γεννάει μόνο η κότα. Η διπλή κάθετη γραμμή που προηγείται δεν πληροφορεί με σαφήνεια ότι εδώ η σημασία επεκτείνεται -άλλωστε, δεν είναι η μοναδική διπλή γραμμή, έχουν προηγηθεί άλλες πέντε. Είναι προφανές ότι το παράδειγμα αυτό δεν ταιριάζει με τη σημασία. Θα πρέπει να τροποποιηθεί η διατύπωση του ορισμού της πρώτης σημασίας, ώστε να μη γίνεται λόγος μόνο για την κότα. Το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη (δικά μου τα έντονα γράμματα) σημειώνει «και συνήθ. το αυγό της κότας που είναι μια από τις κυριότερες τροφές του ανθρώπου», ενώ το λεξικό Μπαμπινιώτη γράφει «και κυρ. της κότας».

2) Ένα από τα συναπτικά παραδείγματα χρήσης της λέξης-λήμματος αβγό στην πρώτη σημασία είναι το αβγά ημέρας, που καταγράφεται με επιτόπου ερμηνεία «νωπά, φρέσκα». Η σύναψη αυτή δεν σημαίνει απλώς «φρέσκα (ή νωπά) αβγά», αλλά «πολύ φρέσκα αβγά» («ολόφρεσκα αβγά»). Για την ακρίβεια, αβγά ημέρας είναι αβγά γεννημένα την ίδια μέρα που τα προμηθεύεται κάποιος. Και πάντως, δεν αρκεί να γράψει κανείς αβγά ημέρας «νωπά, φρέσκα αβγά».

3) Το προτασιακό παράδειγμα Καθαρίζουμε τα βρασμένα αβγά ερμηνεύεται επιτόπου ως «τα ξεφλουδίζουμε, αφαιρούμε το τσόφλι τους». Ωστόσο, το «αφαιρούμε το τσόφλι τους» είναι αρκετό. Το τα ξεφλουδίζουμε δεν λέγεται συνήθως για αβγά. Ξεφλουδίζουμε λ.χ. μήλα, αχλάδια, σύκα, μπανάνες και γενικά οτιδήποτε έχει φλούδα. Το αβγό έχει τσόφλι, όχι φλούδα...

4) Το παράδειγμα-σύναψη διακοσμητικά αβγά με την πληροφορία ότι αυτά υπάρχουν «σε διάφορα χρώματα και σχέδια» καταγράφεται στην πρώτη σημασία του αβγό: «το ωοειδές αναπαραγωγικό σώμα [...] που γεννά η κότα, το περιεχόμενο του οποίου [...] χρησιμοποιείται ευρύτατα ως τροφή του ανθρώπου». Η τρίτη σημασία της λημματογραφούμενης λέξης είναι «ομοίωμα αβγού», με δύο παραδείγματα-συνάψεις: ξύλινο αβγό και σοκολατένιο αβγό. Από το λήμμα αβγό του νεοελληνικού λεξικού της Ακαδημίας δίνεται η εσφαλμένη εντύπωση ότι τα διακοσμητικά αβγά είναι μόνο αβγά γεννημένα από κότα τα οποία έχουν διακοσμηθεί. Ωστόσο, υπάρχουν και «ψεύτικα» διακοσμητικά αβγά, για τα οποία δεν γίνεται λόγος. Γι' αυτά τα διακοσμητικά αβγά, που δεν έχουν γεννηθεί από κότα αλλά αποτελούν δημιουργήματα ανθρώπου, θα έπρεπε να γίνει λόγος στην τρίτη σημασία, «ομοίωμα αβγού».

Αυτό το θέμα μπορεί να αντιμετωπιστεί από λεξικογραφική άποψη, αλλά σκόπιμα δεν θα επεκταθώ. Πάντως, το μόνο βέβαιο είναι ότι το λήμμα δεν μπορεί να μείνει έτσι ως προς αυτό το σημείο. Δεν είναι δυνατόν δηλ. η σύναψη διακοσμητικά αβγά να μην έχει καμία σχέση με τη σημασία «ομοίωμα αβγού» και να συνδέεται μόνο με τη σημασία του αβγού ως τροφής του ανθρώπου.

5) Στο πεδίο των παραδειγμάτων της πρώτης σημασίας καταγράφεται και το εξής: (ΖΑΧΑΡΟΠΛ.) Χτυπήστε χωριστά τα ασπράδια σε μαρέγκα (από συνταγή κέικ). Εδώ λείπει η ίδια η λέξη-λήμμα! Προφανώς, το παράδειγμα είναι Χτυπήστε χωριστά τα ασπράδια των αβγών [...]. Και όμως, μια προσεκτική ανάγνωση του λήμματος θα απέτρεπε το κακό. Έχει γίνει επιμέλεια;

6) Αμέσως μετά καταγράφεται το παράδειγμα-σύναψη Χτυπητήρι ~ών. Τα δύο τελευταία παραδείγματα δίνονται ως εξής:

|| (ΖΑΧΑΡΟΠΛ.) Χτυπήστε χωριστά τα ασπράδια σε μαρέγκα (από συνταγή κέικ). Χτυπητήρι ~ών.||

Ωστόσο, τα παραδείγματα αυτά είναι γραμμένα με τρόπο που δίνει την εσφαλμένη εντύπωση ότι το χτυπητήρι αβγών αφορά μόνο τη ζαχαροπλαστική. Με απλή αναζήτηση στο google, μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι το χτυπητήρι αβγών χρησιμοποιείται και στη μαγειρική. Επομένως, γιατί το εν λόγω παράδειγμα μαζί με το αμέσως προηγούμενο, που αφορά όντως τη ζαχαροπλαστική, καταγράφονται σε ξεχωριστό υποπεδίο; Γιατί το χτυπητήρι αβγών να μη σημειωθεί παραπάνω, κοντά στο παράδειγμα που κάνει λόγο για αβγά μάτια; Θέμα μόνο ζαχαροπλαστικής είναι;

7) Παρακάτω σημειώνονται τα παραδείγματα: Πασχαλιάτικα / πασχαλινά ~ά (= κόκκινα ~). Τσούγκρισαν ~ά (ενν. κόκκινα) και αντάλλαξαν ευχές. Βαφές ~ών. Διακοσμητικά ~ά (: σε διάφορα χρώματα και σχέδια). Πρώτα από όλα, είναι αμφίβολο αν χρειάζεται να καταγραφεί και το πασχαλιάτικα και το πασχαλινά, αλλά δεν θα σταθώ εκεί. Από τα παραδείγματα αυτά συμπεραίνεται ότι τα πασχαλινά αβγά είναι μόνο κόκκινα και ότι μόνο τα διακοσμητικά έχουν διάφορα χρώματα. Η αλήθεια φυσικά είναι ότι και τα πασχαλινά αβγά έχουν διάφορα χρώματα. Θα μπορούσε να δηλωθεί ότι είναι κυρίως ή συνήθως κόκκινα.

8) Ο ορισμός της δεύτερης σημασίας της λέξης-λήμματος αβγό είναι ο εξής:

«το ωοειδές ή σφαιρικό σώμα που συνήθ. γεννά το θηλυκό κυρ. των πτηνών, των ερπετών, των αμφίβιων, των ψαριών και των εντόμων, το οποίο έχει παρόμοια δομή με αυτό της κότας και όταν έχει γίνει γονιμοποίηση χρησιμοποιείται ως χώρος για την ανάπτυξη του εμβρύου».

Πρόκειται για πολύ κακό κείμενο. Δεν γίνεται αμέσως κατανοητό τι γεννάει τι. Προφανώς, το ωοειδές ή σφαιρικό σώμα γεννιέται από το θηλυκό κυρ. των πτηνών κτλ., αλλά η διατύπωση καθιστά το κείμενο δυσνόητο. Τα το οποίο («το οποίο έχει παρόμοια δομή» κτλ.) και αυτό («με αυτό της κότας») δεν λειτουργούν καλά. Δεν λειτουργεί καλά στο κείμενο η λεγόμενη αναφορά, όπως λέγαμε στην κειμενογλωσσολογία. Ασυγκρίτως καλύτεροι είναι οι αντίστοιχοι ορισμοί στο λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη και το λεξικό Μπαμπινιώτη.

9) Το σύμπλοκο (σαν) το αβγό του Κολόμβου ερμηνεύεται ως «η απροσδόκητα απλή λύση ενός προβλήματος που αρχικά φαινόταν πολύπλοκο». Η παρουσία του σαν εδώ κάνει αυτά τα δύο, κεφαλή και ορισμό σημασίας, να μην αντιστοιχούν μεταξύ τους.

Επίσης, σε παρένθεση δίνεται η εξής πληροφορία: Αποδίδεται στον Κολόμβο ο οποίος έστησε ένα αβγό όρθιο, σπάζοντας ελαφρά τη βάση του. Μετά το στον Κολόμβο, χρειάζεται να τεθεί κόμμα (παραπέμπω στη γνωστή διάκριση περιοριστικών και μη περιοριστικών αναφορικών προτάσεων, δεν θα επεκταθώ).

Στην ετυμολογία του σύμπλοκου δίνεται και το αντίστοιχο γερμανικό με τη συντομογραφία γερμαν.· ωστόσο, στην ετυμολογία του αβγό, κάτω-κάτω, καταγράφεται και η αντίστοιχη γερμανική λέξη με τη συντομογραφία γερμ. (τελικά γερμαν. ή γερμ.;)

10) Η φράση αβγά σου καθαρίζουν; εξηγείται ως εξής: «σε κάποιον που γελάει χωρίς λόγο». Η φράση αυτή δεν απευθύνεται μόνο σε κάποιον που γελάει χωρίς λόγο, αλλά και σε κάποιον που γελάει πολύ.

Επίσης, το παράδειγμα τι γελάς; αυγά σου καθαρίζουν; είναι πανομοιότυπο με του λεξικού του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη. Θα έπρεπε είτε να τροποποιηθεί είτε να συμπληρωθεί με κάτι παρεμφερές.

11) Ακολουθεί μια φράση που καταγράφεται έτσι:

ακόμη δε βγήκε από το αβγό (και) ... & (σπανιότ.) δεν έσκασε (συνήθ. μειωτ.) : (για άτομο νεαρής ηλικίας ή άπειρο σε κάποιο τομέα) ενώ δεν έχει εμπειρία: ~ ~ και νομίζει ότι τα ξέρει όλα.

Το δεν έσκασε είναι ασαφές. Πρέπει να διαβαστεί ακόμη δεν έσκασε από το αβγό του; Όπως είναι γραμμένο, δεν διαβάζεται απρόσκοπτα με αυτόν τον τρόπο.

Έπειτα, είναι συνήθως μειωτικό και όχι απλώς μειωτικό;

Ακόμη, δεν είναι «για άτομο νεαρής ηλικίας ή άπειρο σε κάποιο τομέα». Προς τι η διάζευξη; Η φράση αυτή χρησιμοποιείται μόνο για νεαρούς (και άπειρους). Αν ένας ογδοντάχρονος φιλόλογος ανακατευτεί με τα μαθηματικά, θα πούμε ότι ακόμη δεν βγήκε από το αβγό του;

Επίσης, το «ενώ δεν έχει εμπειρία» επαναλαμβάνει αυτό που σημειώνεται μέσα στην παρένθεση, δηλ. το «για άτομο [...] άπειρο σε κάποιο τομέα». Περιττό να γράφουμε τα ίδια πράγματα δύο φορές.

Το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη και το λεξικό Μπαμπινιώτη και στην προκειμένη περίπτωση δίνουν πολύ καλύτερους ορισμούς.

12) Έπεται η εξής φράση:

μη βάζεις όλα τα αβγά στο ίδιο καλάθι : φρόντισε να έχεις εναλλακτικές επιλογές: Μη βάζετε ~ ~ (: παραίνεση προς επενδυτές).

Η «παραίνεση προς τους επενδυτές» δικαιολογεί αυτό το παράδειγμα χρήσης της συγκεκριμένης φράσης; Έβαλα το μη βάζετε όλα τα αβγά / αυγά στο ίδιο καλάθι στο google: όχι πολλά τα αποτελέσματα. Είναι τόσο σημαντικό; Δεν μπορούσε να επιλεγεί άλλο παράδειγμα, όπου η φράση μη βάζεις όλα τα αβγά στο ίδιο καλάθι να χρησιμοποιείται με τη σημασία «φρόντισε να έχεις εναλλακτικές επιλογές»;

Και έπειτα, η «παραίνεση προς τους επενδυτές» είναι κάτι ασαφές. Τι ακριβώς σημαίνει;

13) Ακολουθεί η φράση παίρνω κάποιον με τ' αβγά.

Η σημασία της έχει οριστεί ως ακολούθως: «ρίχνω αβγά σε κάποιον εκφράζοντας δυσαρέσκεια και (συνήθ.) κατ' επέκτ. αποδοκιμάζω κάποιον έντονα με λόγια». Η ρίψη αβγών αποτελεί εκδήλωση (έντονης) αποδοκιμασίας ή κάτι τέτοιο -και πάντως όχι έκφραση απλής δυσαρέσκειας. Και στις δύο περιπτώσεις πρόκειται για (έντονη) αποδοκιμασία ή κάτι παρεμφερές. Δεν έχουμε να κάνουμε με απλή δυσαρέσκεια στη μία περίπτωση (όταν ρίχνουμε αβγά) και με έντονη αποδοκιμασία στην άλλη (όταν εκφραζόμαστε «με λόγια»). Άλλωστε, στην πρώτη σημασία του λήμματος αβγό έχει καταγραφεί το παράδειγμα Διαδηλωτές πέταξαν αβγά και γιαούρτια και έχει δοθεί αμέσως μετά η εξής πληροφορία (δικά μου τα έντονα γράμματα): «ως ένδειξη έντονης αποδοκιμασίας».

Στη φράση παίρνω κάποιον με τ' αβγά ως συνώνυμες δίνονται οι ακόλουθες φράσεις:

ΣΥΝ. παίρνω κάποιον με τις λεμονόκουπες / ντομάτες / πέτρες, παίρνω κάποιον με τις πέτρες

Δηλ. το παίρνω κάποιον με τις πέτρες είναι γραμμένο δύο φορές. Αναρωτιέμαι αν έχει γίνει επιμέλεια λημμάτων -και μάλιστα λημμάτων που πρόκειται να δημοσιευθούν στα πρακτικά διεθνούς γλωσσολογικού συνεδρίου!

14) Άλλη φράση:

πάρε / πιάσε τʹ αβγό και κούρευʹ το (προφ.) : μάταιος, χαμένος κόπος.

Αν δεχτούμε ότι αυτή είναι γενικά η σημασία, πρέπει να γραφεί είτε «είναι μάταιος, χαμένος κόπος» είτε «για μάταιο, χαμένο κόπο».

15) Και άλλη φράση:

σαν αβγό : που έχει σχήμα ή χαρακτηριστικά αβγού: καρούμπαλο ~ ~ .|| Φαλακρός ~ ~.|| (για νίκη στο ποδόσφαιρο) ~ ~ τους καθαρίσαμε στο παιχνίδι.

Θα σταθώ στο τελευταίο παράδειγμα. Εδώ προφανώς δεν έχουμε να κάνουμε με το σαν αβγό, αλλά με το καθαρίζω κάποιον σαν αβγό. Αναρωτιέμαι αν έχει ικανή χρήση, ώστε να καταγραφεί σε ένα γενικό λεξικό. Φυσικά, το αν εγώ δεν το χρησιμοποιώ δεν λέει τίποτα.

Πάντως, το Σαν αβγό τους καθαρίσαμε στο παιχνίδι χρειάζεται ερμηνεία. Τι σημαίνει; Δεν μπορεί να τεθεί μαζί με τα άλλα, τα προηγούμενα, για τα οποία ισχύει το «που έχει σχήμα ή χαρακτηριστικά αβγού».

Και βέβαια, το Τους καθαρίσαμε σαν αβγό δεν δηλώνει απλώς νίκη, αλλά κάτι παραπάνω, ίσως συντριπτική νίκη. Και φυσικά, δεν πρόκειται για νίκη ειδικά στο ποδόσφαιρο, αλλά και σε άλλα αθλήματα, όπως το μπάσκετ.

16) Ακολουθεί η εξής φράση:

σιγά τα αβγά & (λόγ.) σιγά τα ωά : (για πρόσωπο ή κατάσταση) δεν έχει καμιά σημασία ή αξία. ΣΥΝ. σιγά τον πολυέλαιο, σιγά / σπουδαία τα λάχανα

Το σιγά τα αβγά -και ακόμη περισσότερο το σιγά τα ωά- δεν χρειάζεται υφολογικό χαρακτηρισμό; Δεν είναι ειρωνικό; Και το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη και το λεξικό Μπαμπινιώτη χαρακτηρίζουν -και σωστά- ειρωνικό το σιγά τ' αυγά / τα ωά.

Ο χαρακτηρισμός του σιγά τα ωά ως λογίου είναι άστοχος. Λόγιο είναι μόνο το ωά. Ο υφολογικός χαρακτηρισμός δηλ. προσιδιάζει μόνο σε αυτό και όχι σε όλη τη φράση. Βέβαια, ο συντάκτης του λήμματος εννοεί ότι λόγιο είναι μόνο το ωά, αυτό όμως δεν φαίνεται. Η συγκεκριμένη πληροφορία δεν παρέχεται με τρόπο σαφή και κατανοητό. Διαβάζοντας ο αναγνώστης του σχολιαζόμενου λεξικού σιγά τα αβγά & (λόγ.) σιγά τα ωά, μπορεί να σχηματίσει την εσφαλμένη εντύπωση ότι η έκφραση σιγά τα ωά θεωρείται λόγια, πράγμα που είναι και αστείο. Δεν χρειάζεται καν να χαρακτηριστεί λόγιο το ωά εδώ. Αρκεί να καταγραφεί ο υφολογικός αυτός χαρακτηρισμός στο λήμμα ωό(ν) και ειδικότερα στη σημασία του αβγού -βλέπε π.χ. το λήμμα ωό του λεξικού της Θεσσαλονίκης.

Και γενικά το θέμα του υφολογικού χαρακτηρισμού του σιγά τα αβγά / σιγά τα ωά αντιμετωπίζεται ανεπαρκώς από το κρινόμενο λεξικό. Όπως προαναφέραμε, παραλείπεται μια πολύ σημαντική πληροφορία, η οποία δίνεται από το λεξικό Μπαμπινιώτη και το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη, ότι δηλ. η χρήση του σιγά τα αβγά / σιγά τα ωά είναι ειρωνική. Επιπλέον, η απαραίτητη αυτή πληροφορία θα μπορούσε να συμπληρωθεί με μία ακόμη, που προϋποθέτει λεπτή διάκριση μεταξύ του σιγά τα αβγά και σιγά τα ωά ως προς τον βαθμό της ειρωνείας: συγκεκριμένα, το δεύτερο είναι ακόμη πιο ειρωνικό από το πρώτο, επειδή περιλαμβάνει το λόγιο ωά, έναντι του αβγά. Το σιγά τα ωά λοιπόν θα μπορούσε με κάποιον τρόπο να δηλωθεί ως ειρωνικότερο από το σιγά τα αβγά. Μια τέτοια πληροφορία θα συμπλήρωνε την εύστοχη, καταγεγραμμένη πληροφορία των δύο άλλων, ήδη εκδεδομένων λεξικών για τον ειρωνικό χαρακτήρα των δύο συζητούμενων εκφράσεων και θα βελτίωνε το λήμμα αβγό ως προς αυτό το σημείο. Τελικά, στο προδημοσιευμένο λήμμα αβγό του υπό έκδοση νεοελληνικού λεξικού της Ακαδημίας Αθηνών δεν παρατίθεται καν ο χαρακτηρισμός ειρωνικό για τις εν λόγω δύο φράσεις, ενώ ουσιαστικά χαρακτηρίζεται λόγιο όλο το σιγά τα ωά, πράγμα εσφαλμένο και αστείο.

Η σημασία του σιγά τα αβγά δεν είναι απλώς «δεν έχει καμιά σημασία ή αξία». Το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη γράφει εύστοχα (δικά μου τα έντονα γράμματα) «για να μετριάσουμε την υπερβολή σε κτ. που ακούμε», ενώ το λεξικό Μπαμπινιώτη «για να υποβαθμιστεί η αξία μιας υπόθεσης ή ενός προσώπου». Δεν πρόκειται βέβαια μόνο για υπόθεση ή πρόσωπο, πάντως σωστά γίνεται λόγος στα δύο άλλα λεξικά είτε για υποβάθμιση της αξίας είτε για μετριασμό της υπερβολής.

Πριν από τον ορισμό του σιγά τα αβγά / σιγά τα ωά στο νεοελληνικό λεξικό της Ακαδημίας, διαβάζουμε: για πρόσωπο ή κατάσταση. Όντως χρησιμοποιείται μόνο για πρόσωπο ή κατάσταση; Δεν λέγεται π.χ. για πράγμα (δηλ. αντικείμενο), υπόθεση κ.ά.; Το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη σημειώνει και πάλι σωστά κάτι γενικότερο, που δεν περιορίζεται σε πρόσωπο ή κατάσταση (δικά μου τα έντονα γράμματα): «για να μετριάσουμε την υπερβολή σε κτ. που ακούμε». Σε κάτι ή σε κάτι που ακούμε είναι μια γενική διατύπωση. Δεν πρόκειται μόνο για πρόσωπο ή κατάσταση.

17) Καταγράφεται και η φράση πάρε / πιάσε τʹ αβγό και κούρευʹ το. Αναρωτιέμαι γιατί πιάσε τ' αβγό, αλλά προηγουμένως σιγά τα αβγά. Πότε γίνεται έκθλιψη και πότε όχι; Γιατί να μην είναι γραμμένο σιγά τ' αβγά; Δεν θα ασχοληθώ με άλλες παρεμφερείς περιπτώσεις, όπως πάρε [χωρίς έκθλιψη] τ' αβγό και κούρευ' το, γιατί μάλλον αυτά είναι ψιλά γράμματα για τον συντονιστή του εν λόγω λεξικού.

18) Άλλη φράση:

δε(ν) γίνεται ομελέτα αν δε(ν) σπάσεις αβγά / χωρίς να σπάσουν αβγά

Ώστε δε(ν), με το ν σε παρένθεση; Αλλά τότε γιατί προηγουμένως γράφτηκε ακόμη δε βγήκε από το αβγό και όχι ακόμη δε(ν) βγήκε από το αβγό;

19) Και αυτό:

έχασε τα αβγά και τα καλάθια / τα πασχάλια : βρίσκεται σε πλήρη σύγχυση ή κατʹ επέκτ. Απέτυχε παταγωδώς: Τα έχει μπερδέψει μες στο μυαλό του, έχει χάσει ~ ~. || Η ομάδα ~ ~ στον αγώνα.

Στο απέτυχε, αμέσως μετά το κατ' επέκτ., το αρχικό α έχει γίνει κεφαλαίο για τον προφανή λόγο ότι προηγείται τελεία και θεωρήθηκε αρχή πρότασης. Θα έπρεπε να διορθωθεί κατά την επιμέλεια του λήμματος. Δεν μπορεί να μείνει έτσι: κατʹ επέκτ. Απέτυχε παταγωδώς.

20) Στο λήμμα ιστορία και συγκεκριμένα στην τρίτη σημασία διαβάζουμε:

«επιστημονική παρουσίαση ενός ιστορικού συμβάντος ή μιας εξελικτικής πορείας», με τα εξής παραδείγματα: ~ της ελληνικής γλώσσας. ~ του νεότερου ελληνισμού.

Αν θεωρήσουμε ότι η ελληνική γλώσσα και ο νεότερος ελληνισμός αντιστοιχούν στην «εξελικτική πορεία», λείπει ένα παράδειγμα που να αντιστοιχεί στο «ιστορικό συμβάν».

21) Στο λήμμα ιστορία καταγράφεται η φράση:

ανήκει στην ιστορία / αποτελεί ιστορία 1. (μτφ.) (για πρόσ., γεγονός, κατάσταση) είναι ξεχασμένος, ξεπερασμένος: Το παιχνίδι / τουρνουά ~ ~. Ό,τι έγινε ~ ~. ΣΥΝ. αποτελεί παρελθόν / ανήκει στο παρελθόν 2. είναι μέρος του ιστορικού παρελθόντος: Κτίριο που ~ στην ~ της πόλης. ~ουν στην ~ του τόπου.

Μάλιστα. Δηλ. τι σημαίνει Το τουρνουά ανήκει στην ιστορία; Σύμφωνα με τον ορισμό που δίνεται αμέσως πριν, σημαίνει ότι είναι ξεχασμένο ή ξεπερασμένο! Προφανώς, η σωστή σημασία είναι αυτή που καταγράφεται ως συνώνυμη φράση του ανήκει στην ιστορία / αποτελεί ιστορία , δηλ. αποτελεί παρελθόν / ανήκει στο παρελθόν . Το τουρνουά ανήκει στην ιστορία σημαίνει ότι ανήκει στο παρελθόν και όχι βέβαια ότι είναι ξεχασμένο ή ξεπερασμένο! Πώς είναι δυνατόν μια φράση να σημαίνει «είναι ξεχασμένος, ξεπερασμένος» και να έχει ως συνώνυμη τη φράση αποτελεί παρελθόν / ανήκει στο παρελθόν; Κάτι δεν πάει καλά εδώ.

Πριν από τον ορισμό της πρώτης σημασίας σημειώνεται σε παρένθεση για πρόσ., γεγονός, κατάσταση. Για τη δεύτερη σημασία τι ισχύει; Γιατί δεν δίνονται πληροφορίες με παρόμοιο τρόπο και γι' αυτήν; Η φράση στη σημασία αυτή χρησιμοποιείται λ.χ. για πρόσωπο; Το δεύτερο παράδειγμα είναι ~ουν στην ~ του τόπου, δηλ. ανήκουν στην ιστορία του τόπου. Ποιοι; Πρόκειται για πρόσωπα; Ασαφές το παράδειγμα.

Στην πρώτη του σημασία το ανήκει στην ιστορία / αποτελεί ιστορία έχει ως συνώνυμο το αποτελεί παρελθόν / ανήκει στο παρελθόν. Γιατί αυτό το χιαστό σχήμα; Θα μπορούσε το αποτελεί να προηγείται του ανήκει ή το αντίστροφο και στις δύο περιπτώσεις.

Επίσης, η κυματοειδής γραμμή (~) δεν λειτουργεί καλά όχι μόνο εδώ, αλλά και σε πολλές άλλες περιπτώσεις. Το παράδειγμα Κτίριο που ~ στην ~ της πόλης έχει καταγραφεί στο ανήκει στην ιστορία / αποτελεί ιστορία. Η μορφή του παραδείγματος είναι χάλια. Τι αντικαθιστά η κυματοειδής γραμμή; Ό,τι τύχει; Το λήμμα ενός λεξικού είναι και αυτό ένα κείμενο και ως τέτοιο πρέπει να είναι φιλικό προς τον αναγνώστη, να διαβάζεται απρόσκοπτα, αν όχι ευχάριστα.

22) Στο λήμμα ιστορία καταγράφεται η εξής φράση:

γράφει / έγραψε ιστορία & (σπάν.) εποποιΐα / έπος (μτφ.) : για διάκριση σε κάτι μοναδικό και ανεπανάληπτο: Έγραψε ~ στην οικονομική πολιτική / στον παγκόσμιο αθλητισμό. Προσωπικότητα διεθνούς ακτινοβολίας που με το έργο της ~ει ~. Η παράσταση θα γράψει ~. Έγραψε τη δική του εποποιία στην πολιτισμική ιστορία του κόσμου (ΣΥΝ. μεγαλούργησε). ΣΥΝ. άφησε εποχή

Η λέξη εποποιία είναι γραμμένη δύο φορές, την πρώτη με διαλυτικά πάνω-πάνω και τη δεύτερη χωρίς διαλυτικά στο τελευταίο παράδειγμα. Το σωστό είναι βέβαια εποποιία (χωρίς διαλυτικά). Παραπέμπω σε ό,τι έχω ήδη γράψει σχετικά με την επιμέλεια των λημμάτων. Το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη και το λεξικό Μπαμπινιώτη στο λήμμα εποποιία γράφουν βεβαίως εποποιία (χωρίς διαλυτικά).

Επ' ευκαιρία, ας σημειωθεί ότι το σωστό είναι της Πρωίας (χωρίς διαλυτικά) και όχι της Πρωΐας, όπως κακώς είναι γραμμένο στη σελίδα 1264 του άρθρου. Φυσικά, και το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη και το λεξικό Μπαμπινιώτη στο λήμμα πρωία γράφουν σωστά πρωία (χωρίς διαλυτικά) -με διαλυτικά γράφουν μόνο τον ελληνιστικό ή (σύμφωνα με τον όρο που χρησιμοποιεί το λεξικό Μπαμπινιώτη) μεταγενέστερο τύπο πρωΐα στο πεδίο της ετυμολογικής πληροφορίας του λήμματος.

Σύμφωνα με το νεοελληνικό λεξικό της Ακαδημίας, η φράση γράφει / έγραψε ιστορία χρησιμοποιείται σπανιότερα και ως γράφει / έγραψε εποποιία. Γι' αυτόν τον λόγο στο τελευταίο παράδειγμα γίνεται χρήση της λέξης εποποιία αντί ιστορία. Θα μπορούσε όμως να παρατεθεί άλλο παράδειγμα, που να μην περιλαμβάνει και τη λέξη ιστορία. Έτσι μπερδεύεται ο αναγνώστης. Και εποποιία και ιστορία στο ίδιο παράδειγμα;

Μετά το τελευταίο παράδειγμα δίνεται ως συνώνυμο το μεγαλούργησε. Μόνο εκεί ταιριάζει ως συνώνυμο το μεγαλουργώ ή όπου το υποκείμενο είναι έμψυχο; (φυσικά, μετά το Η παράσταση θα γράψει ιστορία δεν θα έστεκε η πληροφορία ΣΥΝ. θα μεγαλουργήσει). Επομένως, γιατί να καταγραφεί ως ΣΥΝ τύπος του μεγαλουργώ μόνο μετά το τελευταίο παράδειγμα;

23) Ιδού η αμέσως επόμενη φράση:

η ιστορία επαναλαμβάνεται : για γεγονότα ή πράξεις που εμφανίζονται ξανά, συνήθως με μικρές παραλλαγές ή αποκλίσεις: Δυστυχώς / να λοιπόν που ~ ~: νέο διατροφικό σκάνδαλο με τις διοξίνες. Πβ. (Αυτό) το έργο το έχω / -ουμε (ξανα)δεί.

Εδώ γίνεται παραπομπή στη φράση (Αυτό) το έργο το έχω / -ουμε (ξανα)δεί. Αλλά γιατί το έχω / -ουμε; Γιατί η φράση έχει μορφή (Αυτό) το έργο το έχω / -ουμε (ξανα)δεί; Με αυτή τη λογική, η φράση έχω μπλεξίματα κτλ. (λήμμα ιστορία, σημασία 5) γιατί να μην καταγραφεί με τη μορφή έχω / έχουμε μπλεξίματα κτλ.; Αφού (Αυτό) το έργο το έχω / -ουμε (ξανα)δεί, γιατί όχι και έχω / έχουμε μπλεξίματα κτλ.; Φυσικά δεν εισηγούμαι κάτι τέτοιο, ίσα-ίσα. Θέλω απλώς να επισημάνω ότι τέτοια λήμματα θυμίζουν κάτι σπίτια φορτωμένα με πάρα πολλά έπιπλα, αταίριαστα μεταξύ τους και πάντως περισσότερα από το κανονικό, που είναι περιττά και κουράζουν το μάτι.

Το μάτι κουράζεται και από τις πολλές παρενθέσεις. Στη φράση (Αυτό) το έργο το έχω / -ουμε (ξανα)δεί, σαν να μην έφτανε το έχω / -ουμε , δίνεται και το αυτό σε παρένθεση και το ξανα σε παρένθεση. Το θέμα δεν είναι να φορτώνεις το κείμενό σου με ένα σωρό στοιχεία, αλλά να γράφεις κάτι όμορφο και περιποιημένο.

24) Στο λήμμα ιστορία καταγράφονται μεταξύ άλλων δύο σύμπλοκα: το τέλος της ιστορίας και χρονοντούλαπο της ιστορίας. Όπως έχει γραφεί το τέλος της ιστορίας, έτσι πρέπει να γραφεί και το χρονοντούλαπο της ιστορίας (με οριστικό άρθρο).

25) Στο λήμμα ανακτήσιμος τα συναπτικά παραδείγματα ~ες: δαπάνες / εισφορές / απώλειες δεν έχουν δοθεί αλφαβητικά, μολονότι στη σελίδα 1276 του άρθρου γίνεται λόγος για αλφαβητική σειρά. Δεν είναι καν σωστό να ακολουθείται αλφαβητική σειρά, αλλά γι' αυτό το θέμα, καθώς και για πολλά ακόμη, θα κάνω λόγο άλλη φορά.

Προσθήκες (21/3/2010):
26) Στο λήμμα ιστορία και συγκεκριμένα στη δεύτερη σημασία («η επιστήμη που μελετά το παρελθόν, το σχετικό βιβλίο και μάθημα»), κακώς σημειώνεται «μόνο στον εν.», δηλ. μόνο στον ενικό. Η λέξη ιστορία στη συγκεκριμένη σημασία μπορεί να χρησιμοποιηθεί και στον πληθυντικό, τουλάχιστον στις υποσημασίες που αφορούν το βιβλίο και το μάθημα. Διαφωτιστική εδώ είναι λ.χ. η διαδικτυακή αναζήτηση της σύναψης σχολικές ιστορίες, που δείχνει ότι όντως η ιστορία μπορεί να χρησιμοποιηθεί στον πληθυντικό με τη σημασία του βιβλίου ιστορίας. Στην επιστολή «Ιστορία χωρίς προκαταλήψεις» (Ελευθεροτυπία, 26.3.2007), η σύναψη (παλιές) σχολικές ιστορίες σημαίνει φυσικά «(παλιά) σχολικά βιβλία ιστορίας». Επίσης, κατατοπιστική είναι η αναζήτηση στο google του τύπου γλωσσολογίες και γενικότερα η έρευνα εντός και εκτός διαδικτύου για το πώς χρησιμοποιείται στον πληθυντικό η λέξη γλωσσολογία. Παράδειγμα από διαδικτυακή συζήτηση φοιτητών της Φιλοσοφικής Αθηνών: οι άλλες δύο γλωσσολογίες που αναφέρεις είναι δυσκολότερες. Εδώ γίνεται λόγος για γλωσσολογίες, με τη σημασία των μαθημάτων γλωσσολογίας. Η επιστήμη της γλώσσας είναι βεβαίως η γλωσσολογία, στον ενικό αριθμό. Η λέξη αυτή στον πληθυντικό θα μπορούσε να δηλώσει επιμέρους κλάδους της γλωσσικής επιστήμης ή και γλωσσολογικά βιβλία. Σίγουρα όμως οι γλωσσολογίες σημαίνουν και «μαθήματα γλωσσολογίας». Παρομοίως, ιστορίες μπορεί να σημαίνουν και «μαθήματα ιστορίας». Και πάντως είναι εσφαλμένη η πληροφορία του κρινόμενου λεξικού ότι η λέξη ιστορία στη σημασία «η επιστήμη που μελετά το παρελθόν, το σχετικό βιβλίο και μάθημα» χρησιμοποιείται μόνο στον ενικό.

27) Τα παραδείγματα ατέλειωτες ιστορίες καθημερινής τρέλας και ιστορίες για γέλια και για κλάματα, τα οποία αντιστοιχούν στην τέταρτη σημασία («προφορική ή γραπτή αφήγηση πραγματικών ή φανταστικών συμβάντων»), δεν είναι αντιπροσωπευτικά. Τα συγκεκριμένα παραδείγματα κάλλιστα ταιριάζουν με την αμέσως επόμενη σημασία, την πέμπτη (δικά μου τα έντονα γράμματα): «{συνήθ. στον πληθ.} δυσάρεστη υπόθεση, περιπέτεια, πρόβλημα». Και εδώ, όπως και αλλού, έχουν μπερδευτεί σημασίες και παραδείγματα.

28) Στην πέμπτη σημασία του λήμματος ιστορία καταγράφεται μεταξύ άλλων ένα παράδειγμα ως εξής: Όλη αυτή η ~ μου κόστισε ακριβά. Το μου εδώ θέλει τόνο και δεν χρειάζεται, νομίζω, να εξηγήσω γιατί. Για μία ακόμη φορά τίθεται το γνωστό ζήτημα της επιμέλειας των λημμάτων.

29) Το παράδειγμα-σύναψη γνωστή ιστορία, το οποίο καταγράφεται τελευταίο στην πέμπτη σημασία, είναι ακατάλληλο. Ο καταγεγραμμένος ορισμός της πέμπτης σημασίας είναι ο εξής: «δυσάρεστη υπόθεση, περιπέτεια, πρόβλημα». Με βάση δηλ. τον ορισμό αυτόν, μπορούμε να πούμε ότι γνωστή ιστορία σημαίνει «γνωστή δυσάρεστη υπόθεση, γνωστή περιπέτεια, γνωστό πρόβλημα». Ωστόσο, γνωστή ιστορία μπορεί κάλλιστα να σημαίνει «γνωστή υπόθεση», όχι κατ' ανάγκην δυσάρεστη, ή «γνωστό θέμα» και όχι γνωστό πρόβλημα. Στην προκειμένη περίπτωση, η σύναψη γνωστή ιστορία ταιριάζει είτε με τη σημασία II2 του λεξικού του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη («γεγονός, υπόθεση, ζήτημα») είτε με τη σημασία 11 του λεξικού Μπαμπινιώτη («γεγονός ή σειρά γεγονότων που συνέβησαν στη ζωή κάποιου ή συμβαίνουν στην καθημερινή ζωή»). Μια τέτοια σημασία, όμως, δεν αναγνωρίζεται στο εδώ κρινόμενο λεξικό. Επομένως, το συναπτικό παράδειγμα γνωστή ιστορία μένει μετέωρο.

30) Σχετικά με το σύμπλοκο το τέλος της ιστορίας και συγκεκριμένα τον ορισμό της σημασίας του, ας σημειωθούν τα εξής. Αν βάλει κανείς στο google τμηματικά τον ορισμό, θα ανακαλύψει από ποιες ιστοσελίδες αντλήθηκαν τα σχετικά στοιχεία. Η δημιουργία ενός λεξικού, όμως, απαιτεί άλλου είδους έρευνα, βαθύτερη και σοβαρότερη. Ειδικότερα μάλιστα αν πρόκειται για τη σύνταξη ενός ορισμού, δεν είναι δυνατόν να γίνεται συρραφή στοιχείων από το google. Αν μπορώ να βρω στο google τι σημαίνει το τέλος της ιστορίας, δεν υπάρχει λόγος να ανατρέξω σε ένα λεξικό όπου θα βρω γραμμένα τα ίδια.

31) Η έλλειψη επιμέλειας των λημμάτων φαίνεται ακόμη και από την άνω και κάτω τελεία στο τέλος του ορισμού του σύμπλοκου το τέλος της ιστορίας. Εφόσον δεν ακολουθεί παράδειγμα χρήσης, θα έπρεπε να τεθεί τελεία.

32) Δεν αρκεί η καταγραφή του υποκοριστικού ιστοριούλα (η). Πρέπει να διευκρινιστεί σε ποιες σημασίες της λέξης-λήμματος ιστορία μπορεί να χρησιμοποιηθεί το υποκοριστικό. Αλλιώς, αφήνεται να εννοηθεί ότι το υποκοριστικό αφορά το λήμμα συνολικά, σε όλες τις σημασίες. Μάλλον όμως δεν λέμε καθηγητής της βυζαντινής ιστοριούλας κτλ. Το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλίδη και το λεξικό Μπαμπινιώτη σημειώνουν, φυσικά, σε ποιες σημασίες της λημματογραφούμενης λέξης χρησιμοποιούμε το υποκοριστικό της. Είναι απολύτως αναγκαίο να δοθεί η πληροφορία αυτή και δεν υπάρχει κανένας λόγος για την παράλειψή της, εφόσον μάλιστα την καταγράφουν τα δύο μεγαλύτερα νεοελληνικά λεξικά που κυκλοφορούν. Όταν ένα υπό έκδοση λεξικό δεν είναι καλύτερο από τα ήδη εκδεδομένα, δεν υπάρχει λόγος να εκδοθεί.

Υπάρχουν πολλά ακόμη προβλήματα, στα οποία όμως δεν θα αναφερθώ τώρα λόγω έλλειψης χρόνου. Και δεν εννοώ μόνο τα λάθη (βλέπε λ.χ. τα όσα προαναφέρθηκαν για το τουρνουά που είναι ...ξεχασμένο, ξεπερασμένο), αλλά και τις παραλείψεις, οι οποίες διαπιστώνονται από τη σύγκριση με τα αντίστοιχα λήμματα των άλλων λεξικών (βλέπε λ.χ. το προαναφερθέν θέμα του υποκοριστικού ιστοριούλα).

33) Σχετικά με το λήμμα ιστορία του κρινόμενου λεξικού, στη σελίδα 1281 του κυρίως άρθρου προβάλλεται ως θετικό στοιχείο ότι «οι 17 σημασίες που παραθέτει το Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας του Γ. Μπαμπινιώτη [...] συμπυκνώνονται εδώ σε 5», πράγμα που όμως δεν έχει γίνει σωστά. Η «συμπύκνωση» των σημασιών δεν πρέπει να έχει ως συνέπεια την παράλειψη κάποιας σημασίας. Και στην προκειμένη περίπτωση, αυτό ακριβώς συμβαίνει: η σημασία 15 του λήμματος ιστορία του λεξικού Μπαμπινιώτη με τις δύο υποσημασίες της (η πρώτη αφορά την ιστορία ως ερωτική περιπέτεια, ενώ η δεύτερη, συνεκδοχικά, το ίδιο το πρόσωπο με το οποίο κάποιος συνδέεται ερωτικά) είναι υπαρκτή και γνωστή. Μπορεί να δει κανείς και τα διαφωτιστικά παραδείγματα του λεξικού Μπαμπινιώτη. Επομένως, δεν είναι σωστό να παραλειφθεί η συγκεκριμένη σημασία κατά τη «συμπύκνωση» των σημασιών του εν λόγω λήμματος στο νέο λεξικό. Και βέβαια το παράδειγμα χρήσης είχε ιστορίες με μια κοπελίτσα καταγράφεται στη σημασία 5 του κρινόμενου λεξικού, «δυσάρεστη υπόθεση, περιπέτεια, πρόβλημα», με δήλωση ότι εδώ η ιστορία χρησιμοποιείται συνήθως στον πληθυντικό, επομένως δεν μας καλύπτει. Δηλ. έχει παραλειφθεί -και κακώς- η (υπο)σημασία της ερωτικής περιπέτειας, που δεν αποτελεί κατ' ανάγκην «δυσάρεστη υπόθεση, περιπέτεια, πρόβλημα», καθώς και η υποσημασία του ίδιου του ερωτικού συντρόφου.

Εν ολίγοις, τα λήμματα αβγό και ιστορία πρέπει να συνταχθούν από την αρχή.

Ορθοπαιδική ή ορθοπεδική;

2009-07-13T19:16:00.011+03:00

Είναι θλιβερό να διαπιστώνει κανείς πόσο παράλογα είναι τα επιχειρήματα αυτών που υποστηρίζουν τη γραφή ορθοπεδική ως ετυμολογική.

Ο Φωκίων Τοπάλης, υποστράτηγος ε.α.-φιλόλογος από τη Θεσσαλονίκη, σε επιστολή του στο Βήμα και την Καθημερινή γράφει:

«Ο όρος αυτός ως ιατρική ειδικότητα εισήχθη στη χώρα μας περί το τέλος της δεκαετίας 1950, ως "ορθοπεδική".

»Αιφνιδίως τα τελευταία χρόνια, με πρωτοβουλία ιατρών που μετεκπαιδεύθηκαν στην Αγγλία, προέκυψε μιμητικά ο όρος: "ορθοπαιδική". Λέγεται ότι το 1741 ο Γάλλος ιατρός Νικολά Αντρί, καθηγητής του Πανεπιστημίου των Παρισίων, έπλασε τον ανωτέρω όρο επειδή θεράπευε παιδιά με δυσπλασίες. Ο όρος στη Γαλλική αποδίδεται ως orthopédie ή orthopédique και στην Αγγλική ως orthopaedics (με τη δίφθογγο ae, λόγω ανάγκης σωστής προφοράς). Αν δεχθούμε όμως το νέο αυτό κατασκεύασμα, το οποίο διευρύνεται στις πινακίδες όλο και περισσοτέρων ιατρών στη χώρα μας θα έπρεπε συνεκδοχικά να δεχθούμε και τον όρο "ορθογεροντική"(!), διότι ανάγκη συνδρομής της ειδικότητας αυτής έχουν και ενήλικες και ιδιαίτερα γέροντες.

»Τα περισσότερα σοβαρά λεξικά και οι εγκυκλοπαίδειες της γλώσσας μας, με προεξάρχον το λεξικό του αειμνήστου καθηγητού της Φιλοσοφικής Σχολής των Πανεπιστημίων Θεσσαλονίκης και Αθηνών και ακαδημαϊκού Ιωάννη Σταματάκου, αναγράφουν τον όρο ως «Ορθοπεδική».

»Η ετυμολογία του: ορθός + πέδον (το πέδον = το έδαφος (από όπου και κράσπεδον, δάπεδον, πεδίον, πους κ.λπ.). Έτσι αποδίδεται σωστά η έννοια της λέξης, σημαίνουσας: "επανορθώνω ή αποκαθιστώ φυσικές ή επίκτητες σωματικές δυσπλασίες"».

Το επιχείρημα του Φ.Τ. σχετικά με την ορθογεροντική δεν στέκει. Στην προκειμένη περίπτωση ο επιστολογράφος συγχέει την τωρινή με την αρχική σημασία του όρου. Η σημερινή του σημασία δεν περιορίζεται σε παιδιά, σε αντίθεση με την πρώτη σημασία του. Ο Φ.Τ. προφανώς δεν έχει συνειδητοποιήσει ότι η ετυμολογική γραφή μιας λέξης μπορεί να βασίζεται στην αρχική της σημασία. Πράγματι, η γραφή ορθοπαιδική οφείλεται στη σημασία που είχε ο όρος στην αρχή. Το επιχείρημα του Φ.Τ. θα ήταν λογικό, μόνο αν επιλέγαμε τη γραφή ορθοπαιδική, για να αναφερθούμε σε μια ειδικότητα που σήμερα αφορά μόνο παιδιά. Σύμφωνα με τα προαναφερθέντα όμως, κάτι τέτοιο δεν ισχύει.

Επίσης, δεν μας ενδιαφέρει τι γράφουν «τα περισσότερα λεξικά», όταν το θέμα που μας απασχολεί είναι η ετυμολογική βάση μιας γραφής. Ακόμη και κανένα λεξικό να μην καταγράφει έναν τύπο στην κεφαλή του λήμματος, δεν αποκλείεται αυτός ο τύπος να είναι ετυμολογικά βάσιμος (αλλά να μην καταγράφεται λ.χ. γιατί δεν είναι ο συνηθέστερος ή γιατί δεν χρησιμοποιείται καθόλου).

Το Λεξικὸν τῆς Νέας Ἑλληνικῆς του Ιωάννη Σταματάκου, το οποίο εκδόθηκε στη δεκαετία του '50 (α' τόμος: 1952, β' τόμος: 1953, γ' τόμος: 1955), πράγματι γράφει ορθοπεδική. Αξίζει να σημειωθεί ότι τα λήμματα ορθοπεδική και ορθοπεδικός του νεοελληνικού λεξικού Σταματάκου δεν περιλαμβάνουν ετυμολογικές πληροφορίες και ότι σε αυτά δεν εξηγείται με ποιο κριτήριο έχουν επιλεγεί οι γραφές με ε. Και πάντως ο Σταματάκος δεν δικαιολογεί ετυμολογικά το ε στην ορθοπεδική και τον ορθοπεδικό.

Ακόμη, είναι αξιοσημείωτο ότι ένα μόνο σύγχρονο λεξικό της Νέας Ελληνικής -τουλάχιστον από όσα γνωρίζω- δικαιολογεί ετυμολογικά το ε του ορθοπεδικός. Πρόκειται για το Μείζον Ελληνικό Λεξικό Τεγόπουλου-Φυτράκη (βλ. λ.χ. τη δεύτερη έκδοση, του 1999), το οποίο ερμηνεύει ετυμολογικά το ορθοπεδικός από το «ορθός και πέδον (= έδαφος)». Η ετυμολογική αυτή εξήγηση είναι αβάσιμη· δεν υπάρχει κανένα στοιχείο που να τη στηρίζει. Ο Φ.Τ. στην επιστολή του μεταφέρει ή επαναλαμβάνει την ετυμολογία αυτή και φυσικά κάνει λάθος και αυτός.

Η ετυμολογία του όρου ορθοπαιδική εξηγείται σωστά -και αναλυτικά- σε πλαισιωμένο σχόλιο μετά το λήμμα ορθοπαιδικός / ορθοπεδικός του λεξικού Μπαμπινιώτη.

Από λεξικογραφική σκοπιά μάλιστα, καλό θα ήταν το αντίστοιχο λήμμα ενός νεοελληνικού λεξικού να περιλαμβάνει και τις δύο γραφές, ορθοπαιδική και ορθοπεδική, με το σκεπτικό ότι το λήμμα ενός λεξικού αντανακλά τη γλωσσική πραγματικότητα. Εφόσον πράγματι χρησιμοποιούνται παράλληλα και οι δύο γραφές της συγκεκριμένης λέξης, καλό θα είναι να καταγράφονται και οι δύο και ακόμη καλύτερα να εξηγείται ότι βασίζονται σε κριτήρια (στο ετυμολογικό κριτήριο η μία, στο κριτήριο της χρήσης η άλλη).

Σχετικοί σύνδεσμοι:
1) To a με umlaut στην Ορθοπαιδική
2) Λογικές ακροβασίες
3) Και πάλι για τη λέξη ορθοπαιδική

Περί του πλούτου της ελληνικής γλώσσας (σημείωση: η ανάρτηση ανανεώνεται διαρκώς)

2009-05-12T21:00:00.053+03:00

1) Επιστολή πρώτη, προς Ακαδημία Αθηνών:

Εμείς που υπογράφουμε αυτή την επιστολή, απλοί πολίτες που αγαπάμε την ελληνική γλώσσα, θέλουμε να εκφράσουμε την κατάπληξή μας για όσα φέρεται να είπε ο ακαδημαϊκός κ. Αντώνης Κουνάδης σε επίσημη εκδήλωση.

Συγκεκριμένα, σύμφωνα με τα δημοσιεύματα εφημερίδων, την Τρίτη 31 Μαρτίου, σε δημόσια συνεδρίαση της Ακαδημίας Αθηνών με θέμα «Η ελληνική γλώσσα ανά τον κόσμο: παρελθόν, παρόν και μέλλον», ο ακαδημαϊκός κ. Αντώνης Κουνάδης υποστήριξε, μεταξύ άλλων, ότι «στο Βιβλίο Γκίνες η ελληνική γλώσσα αναφέρεται ως η πλουσιότερη του κόσμου, με 5.000.000 λέξεις», ότι «Ο Μπιλ Γκέιτς ομολογεί ότι η ελληνική, με τη μαθηματική δομή της, είναι η γλώσσα της πληροφορικής και της νέας γενιάς των εξελιγμένων υπολογιστών, γιατί μόνο σ’ αυτήν δεν υπάρχουν όρια» και ότι οι υπεύθυνοι του προγράμματος αποθησαύρισης της ελληνικής γλώσσας του πανεπιστημίου Ιρβάιν της Καλιφόρνιας υπολογίζουν ότι «οι ελληνικοί λεκτικοί τύποι θα φτάσουν τον εκπληκτικό αριθμό των 90 εκατομμυρίων» (τα παραθέματα προέρχονται από την εφημ. Παρόν της Κυριακής 5.4.2009· το πρώτο δημοσιεύτηκε και στην Ελευθεροτυπία στις 14.4.2009).

Όμως, τίποτε από αυτά δεν αληθεύει. Για παράδειγμα, σχετικά με τον πρώτο ισχυρισμό, το βιβλίο Γκίνες που συμβουλευτήκαμε (έκδοση 1992, σελ. 183) αναφέρει ως πλουσιότερη την αγγλική γλώσσα· σχετικά με τον δεύτερο ισχυρισμό, πουθενά δεν βρίσκεται σχετική δήλωση του Μπιλ Γκέιτς· σχετικά με τον τρίτο ισχυρισμό, οι υπεύθυνοι του TLG έχουν κάνει λόγο για 1,5 έως 2 εκατομμύρια λεκτικούς τύπους της ελληνικής γραμματείας από τις αρχές έως τα νεότερα χρόνια, όχι για 90 εκατομμύρια! Το χειρότερο είναι ότι και οι τρεις ισχυρισμοί προέρχονται αυτούσιοι από ένα ανυπόληπτο κείμενο που κυκλοφορεί στο Διαδίκτυο εδώ και αρκετά χρόνια. Για αναλυτική ανασκευή αυτού του επίμονου μύθου σάς παραπέμπουμε στην ηλεκτρονική διεύθυνση: http://www.sarantakos.com/language/hquest2.html, καθώς και στο βιβλίο «Αρχαιολατρία και γλώσσα» του Βασίλη Αργυρόπουλου (εκδόσεις Ζαχαρόπουλος, ιδίως σελ. 104-120).

Επειδή η Ακαδημία προσεγγίζει με μεγάλη σοβαρότητα και υπευθυνότητα τα γλωσσικά ζητήματα, όπως οφείλει και όπως φαίνεται από τα τεύχη του Λεξικογραφικού Δελτίου της, μας προκάλεσαν αλγεινή εντύπωση οι παραπάνω ισχυρισμοί και γι’ αυτό:

προσκαλούμε, προκαλούμε και παρακαλούμε τον κ. Κουνάδη και την Ακαδημία Αθηνών να δώσουν τις εξής διευκρινίσεις:

α) Σε ποια σελίδα, ποιας έκδοσης του βιβλίου Γκίνες αναφέρεται ότι η ελληνική γλώσσα έχει 5.000.000 λέξεις;

β) Σε ποια συνέντευξη, άρθρο ή δήλωση του Μπιλ Γκέιτς αναφέρεται ότι η ελληνική είναι γλώσσα της πληροφορικής και των εξελιγμένων υπολογιστών;

γ) Ποιος υπεύθυνος του πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στο Ιρβάιν είπε ότι η ελληνική γλώσσα έχει (ή θα φτάσει) 90 εκατ. λεκτικούς τύπους; Πού και πότε ειπώθηκε αυτό;

Να είστε βέβαιοι ότι το πάθος με το οποίο αντιτασσόμαστε στη διάδοση αυτών των μύθων οφείλεται στο ότι αγαπάμε την ελληνική γλώσσα και την ιστορία της και θεωρούμε ότι είναι ντροπή κάποιοι, με εσκεμμένα ψέματα, να δημιουργούν την εντύπωση ενός κομπλεξικού επαρχιωτισμού. Δεν αγανακτούμε με όσους πιστεύουν τέτοιες μυθοπλασίες ή με όσους ανύποπτους τις αναμεταδίδουν, αλλά με εκείνους που συνειδητά και κατ’ επάγγελμα χαλκεύουν τέτοιες ειδήσεις. Δεν περιμέναμε ότι οι ανυπόστατοι αυτοί μύθοι θα επαναλαμβάνονταν στον χώρο της Ακαδημίας και με την επιστολή μας αυτή ευελπιστούμε ότι η Ακαδημία Αθηνών θα διαχωρίσει τη θέση της.

Κατάλογος υπογραφών

• Κώστας Αδαμόπουλος, άνεργος, Αθήνα
• Βασίλειος Αργυρόπουλος, λεξικογράφος, Αθήνα.
• Έφη Αυγήτα, μεταφράστρια, Θεσσαλονίκη
• Στράτος Βασδέκης, ιδιωτικός υπάλληλος, Κρακοβία, Πολωνία
• Άκης Γαβριηλίδης, μεταφραστής, Βρυξέλλες
• Αντώνης Γαζάκης, φιλόλογος, Θεσσαλονίκη
• Πάνος Δεληβοριάς, βιολόγος, Αθήνα
• Ασπασία Δημητριάδη, Παρίσι
• Παναγιώτης Δρεπανιώτης, μεταφραστής-μέλος ΔΣ Ελλ. Σκακιστικής Ομοσπονδίας, Καλλιθέα
• Μάρκος Ζάμπογλου, υπ. διδάκτορας πληροφορικής, Παν. Μακεδονίας, Θεσσαλονίκη
• Αλεξάνδρα Καρανικολού, μεταφράστρια, Αθήνα
• Παναγιώτης Κονιδάρης, φαρμακοποιός, συγγραφέας, Μεγανήσι Λευκάδας.
• Φίλιππος Κουράντ, ιδ. υπάλληλος, Αθήνα
• Κώστας Κουρεμένος, μεταφραστής, Αθήνα
• Νίκος Κούρκουλος, μεταφραστής, Καλλιθέα
• Αντώνης Λαχανόπουλος, Υποθηκοφύλακας, Βέροια
• Βάιος Λιαπής, αναπλ. καθηγητής αρχαίας ελληνικής φιλολογίας, Πανεπ. Μοντρεάλ, Καναδάς.
• Νίκος Λίγγρης, λεξικογράφος, Αθήνα
• Κώστας Λουκέρης, Εκπαιδευτικός – πολιτικός επιστήμονας, Αίγινα
• Νίκος Λυκιαρδόπουλος, μεταφραστής, Λουξεμβούργο
• Άγις Λυμπερόπουλος, γραφίστας, Αθήνα
• Μαρία Μαυραγάνη, φιλόλογος, Θεσσαλονίκη
• Γιώργος Μπαλόγλου, μαθηματικός, Θεσσαλονίκη
• Ηλίας Μπένης, επιχειρηματίας, Αθήνα
• Δημήτρης Μπρόβας, καθηγητής μουσικής, Κέρκυρα
• Φοίβος Παναγιωτίδης, επίκ. καθηγητής γλωσσολογίας, Πανεπ. Κύπρου, Λευκωσία
• Σοφία Πετροπούλου, φυσικός, Θεσσαλονίκη
• Τάσος Πορτοκαλάκης, ιδ. υπάλληλος, Αθήνα
• Αρετή Πότσιου, εκπαιδευτικός, Πανεπιστήμιο Μάλαγας, Ισπανία
• Θανάσης Πρωτόπαπας, ερευνητής, Ινστιτούτο Επεξεργασίας του Λόγου, Αθήνα
• Νίκος Σαραντάκος, μεταφραστής, Λουξεμβούργο
• Μαρίνος Σαρηγιάννης, ιστορικός, Ρέθυμνο
• Νίκος Σίμος, δασολόγος, Αθήνα
• Γιώργος Στόγιας, εκπαιδευτικός, Λευκωσία
• Γιάννης Στρούμπας, φιλόλογος, Κομοτηνή
• Δημήτρης Τσατσαρώνης, μαθηματικός, Ηράκλειο
• Τάσος Τσίρκας, μαθηματικός, Παλ. Φάληρο
• Βαγγέλης Φιλέρης, πολιτικός μηχανικός, Αθήνα
• Γιάννης Φραγκιαδάκης, γλωσσολόγος, εκπαιδευτής ΙΔΕΚΕ, Αθήνα

2) Επιστολή δεύτερη, προς Ελευθεροτυπία:

Ελευθεροτυπία, Τρίτη 12 Μαΐου 2009

Με αφορμή δημοσίευμα της «Ε» στις 14/4/2009, λάβαμε την εξής επιστολή: «Σε ρεπορτάζ της κ. Κοντράρου-Ρασσιά αναφέρεται ότι σε εκδήλωση της Ακαδημίας Αθηνών, ο ακαδημαϊκός κ. Κουνάδης υποστήριξε ότι: «Κι όμως η ελληνική γλώσσα αναφέρεται στο βιβλίο Γκίνες ως η πλουσιότερη γλώσσα του κόσμου με 5 εκατομμύρια λέξεις».

Δυστυχώς το παραπάνω παράθεμα δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Το βιβλίο Γκίνες δεν αναφέρει ως πλουσιότερη την ελληνική, αλλά την αγγλική γλώσσα (σελ. 183, στην έκδοση του 1992). Εκτός αυτού, από καμιά έγκυρη πηγή δεν προκύπτει ένας τέτοιος εξωφρενικός αριθμός λέξεων για την ελληνική ή οποιαδήποτε άλλη γλώσσα (...). Αντιτασσόμαστε στη διάδοση παρόμοιων μύθων, επειδή λατρεύουμε την ελληνική γλώσσα και την ιστορία της και θεωρούμε ότι είναι ντροπή κάποιοι, με εσκεμμένα ψέματα, να δημιουργούν την εντύπωση ενός κομπλεξικού επαρχιωτισμού. Δεν αγανακτούμε με όσους πιστεύουν το παραμύθι ή όσους ανύποπτους το αναμεταδίδουν, αλλά με εκείνους οι οποίοι το ξεκινούν, τους επαγγελματίες παραμυθάδες».

Την επιστολή υπογράφουν, ανάμεσα σε άλλους: Βασίλειος Αργυρόπουλος (λεξικογράφος), Αντώνης Γαζάκης (φιλόλογος), Βάιος Λιαπής (καθηγητής Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στο Μόντρεαλ), Κώστας Λουκέρης (εκπαιδευτικός-πολιτικός επιστήμονας), Φοίβος Παναγιωτίδης (επίκ. καθηγητής γλωσσολογίας), Θανάσης Πρωτόπαπας (ερευνητής Ινστιτούτου Επεξεργασίας του Λόγου), Μαρίνος Σαρηγιάννης (ιστορικός), Νίκος Σαραντάκος (συγγραφέας-μεταφραστής).

Σχετικοί σύνδεσμοι:
1) Το 64,8% χρησιμοποιεί ξενόφερτες λέξεις!
2) 5.000.000 λέξεις για χάσιμο
3) 5 εκατομμύρια λέξεις και λίγη αξιοπρέπεια για χάσιμο
4) 5.000.000 (;) λέξεις για χάσιμο
5) Το Λερναίο κείμενο στην Ακαδημία!
6) Προς Ακαδημαϊκούς επιστολή
7) Οι Γλωσσαμύντορες του 21ου αιώνα
8) Επιστολή στην Ελευθεροτυπία
9) Για την ελληνική γλώσσα
10) Υπαρκτά ή ανύπαρκτα άτομα
11) Η απάντηση ενός ανύπαρκτου
12) α. Lerna I: 5000 × 3 ≠ 8500 β. Lerna
13) Η ελληνική γλώσσα
14) Ιδιοτελείς τιτλούχοι
15) ΑΝΤΕ ΠΑΛΙ!
16) α. Λερναία κείμενα, λερναίες αντιλήψεις β. διαβάστε…
17) Λήμματα ελληνικής
18) 5.000.000
19) Θησαυρός Ελληνικής
20) Η ελληνική γλώσσα
21) 120 τόμοι κατακέφαλα
22) Ο πλούτος της ελληνικής γλώσσας
23) Το λεξικό του βαρόνου Μιγχάουζεν και η γνωστή ομάδα
24) Τα ελληνικά
25) Επιστολές για τη γλώσσα, συνέχεια
26) Η ελληνική γλώσσα
27) Λάτρεις και πολέμιοι της Ελληνικής
28) Η προσπάθεια αποδόμησης της ελληνικής γλώσσας
29) Λεβέντικες επιστολές
30) Νισάφι
31) Επιστολοπόλεμος
32) Επιστολή στο Βήμα
33) Λερναίος Σκάι
34) Για την Ελληνική
35) Απάντηση σε έναν λεβέντη
36) Παλιά κόλπα
37) Η ελληνική γλώσσα
38) Lerna: Epilogue
39) Lerna: Hitler finds out that the Greek language has no more than 200000 words
40) Γλωσσικός φετιχισμός
41) Παραχάραξις γεγονότος μεγίστης σημασίας!
42) Εσμός σχολιαστών… αδολεσχίζει απεγνωσμένως
43) α. Οι πιο δημοφιλείς, ανθεκτικοί «μύθοι» β. Δημοφιλείς, ανθεκτικοί μύθοι
44) α. Λεκτικοί τύποι και λήμματα β. σχόλια για το κείμενο 44α (βλέπε 98 και εξής)
45) Το αυτογκόλ του ακαδημαϊκού
46) Γλώσσα-φετίχ
47) Λερναίοι και φετίχ
48) Θάνατος είναι οι κάργιες που χτυπιούνται...
49) Ο Γ. Γεωργαλάς και τα 6 εκατομμύρια λέξεις της αρχαίας ελληνικής

«ΟΙ ΑΥΤΟΙ ΑΕΙ»

2009-03-22T07:00:00.004+02:00

Αφορμή για τη σημερινή ανακοίνωση στάθηκε αυτή εδώ η ιστοσελίδα. Το λάθος που υπάρχει στον τίτλο του κειμένου ίσως δείχνει ότι η αρχαιολατρία δεν συνοδεύεται πάντα από την απαιτούμενη αρχαιογνωσία.

Έχουμε ήδη επισημάνει ότι το θέμα της αυτοχθονίας στον Θουκυδίδη και άλλους αρχαίους συγγραφείς ήταν κυρίως στοιχείο αντιπαράθεσης μεταξύ Αθήνας-Σπάρτης και εγκωμιασμού των Αθηναίων σε σχέση με τους Λακεδαιμονίους. Όπως γράφει χαρακτηριστικά ο hominid σε παλαιότερη συζήτηση στο ιστολόγιο linguarium,

«Μόνο τους εαυτούς τους λογάριαζαν αυτόχθονες οι Αθηναίοι και το ανέφεραν ως στοιχείο υπεροχής απέναντι στους Σπαρτιάτες και τους υπόλοιπους».

Συναφές είναι και το κείμενο «Καλώς και γνησίως γεγενημένοι» του ίδιου ιστολόγου και ειδικότερα η προσθήκη στο τέλος.

Γενικότερα, σε όσους έχουν επηρεαστεί από δημοσιεύματα που προέρχονται από τον λεγόμενο ελληνοκεντρικό χώρο σχετικά με το θέμα της αυτοχθονίας και άλλα συναφή, συνιστάται το εκτενές αφιέρωμα τoυ περιοδικού Άρδην (τεύχος 52-53, Ιανουάριος-Μάρτιος 2005) στους «αρχαιολάτρες», με τίτλο Έλληνες, Ινδοευρωπαίοι ή ...εξωγήινοι (από τους αρχαίους Έλληνες στα ...UFO), ειδικότερα τα άρθρα των Γ. Ρακκά, Σ. Φανού, Γ. Σχίζα, Γ. Καραμπελιά, Ν. Ξηροτύρη· επίσης, από το επόμενο τεύχος του περιοδικού (53, Απριλίου-Μαΐου 2005), προτείνονται τα άρθρα των Σ. Φανού, Γ. Καραμπελιά, Ορ. Ηλιανού, καθώς και η επιστολή του Γ. Τάχου.

Ο δημιουργός της σελίδας που αναφέρθηκε πρώτη σημειώνει για την ΙΕ (ινδοευρωπαϊκή) θεωρία:

"The first proof that this theory is false, is that in the period those "historians" claim, that the "Indo-europeans" came to Greece, the northern Balkan Peninnsula and the rest of Europe were still covered by ice ! (The ice ages)".

[αμέσως παρακάτω γράφει: "In this part of Thukydides history, the historian describes the very beginning of hellenic history and how the hellenic cities were created, starting from nomad life in the very ancient years (ca. 8000 B.C.)". Είναι απορίας άξιο πού βασίζεται αυτό το 8000].

Ο εν λόγω αρθρογράφος δεν εκφράζει δική του άποψη. Απλώς επαναλαμβάνει έναν ισχυρισμό που προβάλλουν συγγραφείς βιβλίων του λεγόμενου ελληνοκεντρικού χώρου και διατύπωνε ο δικηγόρος Κωνσταντίνος Πλεύρης σε παλαιότερες τηλεοπτικές του εκπομπές.

Ο κ. Δημήτρης Ευαγγελίδης στο μαχητικό του βιβλίο "Μή-συμβατικές" Θεωρίες: Οἱ κερδοσκόποι τοῦ "Ἑλληνισμοῦ" καί ὁ φενακισμός τῶν ἀφελῶν (Θεσσαλονίκη 2007: Κυρομάνος) και ειδικότερα στις σελίδες 24-27 αναιρεί ακριβώς αυτόν τον ισχυρισμό. Αξίζει να διαβάσει κανείς το σχετικό κείμενο. Με βάση τα όσα γράφονται εκεί, η ινδοευρωπαϊκή θεωρία δεν διαψεύδεται με το επιχείρημα που αφορά τους παγετώνες.

Ως προς την ΙΕ θεωρία από γλωσσολογική άποψη, απλώς παραπέμπω σε παλαιότερη συζήτηση και ειδικότερα σε σχόλιο που έχει ιδιαίτερη σημασία, νομίζω.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ
Ηλιανός Ορ. 2005: «Μια ανενδοίαστη παραποίηση». Άρδην 53, 39-40.

Καραμπελιάς Γ. 2005α: «Το περιοδικό "Δαυλός" από την "ελληνοκεντρικότητα" στον "αρχάνθρωπο"». Άρδην 52-53, 39-45.

Καραμπελιάς Γ. 2005β: «Μια ολοκληρωτική ιδεολογία». Άρδην 53, 34-38.

Ξηροτύρης Ν. 2005: «Η καταγωγή των Ελλήνων. Μια περιήγηση στο φαντασιακό». Άρδην 52-53, 52-56.

Ρακκάς Γ. 2005: «Από τους αρχαιολάτρες στους εξωγήινους». Άρδην 52-53, 23-26.

Σχίζας Γ. 2005: «Φοβού τους Λιακόπουλους και δώρα φέροντας…». Άρδην 52-53, 33.

Τάχος Γ. 2005: «Αρχαιολατρικός ανορθολογισμός». Άρδην 53, 52-53.

Φανός Στ. 2005α: «Η ομάδα Ε και ο ευτελισμός της Ελλάδας και της ελληνικής ιστορίας». Άρδην 52-53, 27-32.

Φανός Στ. 2005β: «Ελληνισμός και χριστιανισμός, από την συμπόρευση στον εμφύλιο. Η περίπτωση του περιοδικού Ιχώρ». Άρδην 52-53, 57-61.

λεξικογραφικές σημειώσεις

2009-01-24T13:25:00.006+02:00

ΝΕΛ
αναγνωρίζω, ρ. 1. γνωρίζω και πάλι, θυμάμαι κάποιον ή κάτι που γνώρισα προηγουμένως: παρόλο που είχε αδυνατίσει πολύ, τον -ισα αμέσως […].

Πρόκειται για το πρώτο από τα δύο παραδείγματα που καταγράφει το ΝΕΛ στη συγκεκριμένη σημασία.

Το προτασιακό αυτό παράδειγμα ξενίζει, γιατί είναι αφύσικο. Όταν βλέπουμε για πρώτη φορά κάποιον αδυνατισμένο, είναι μάλλον απίθανο να κάνουμε θέμα ότι τον αναγνωρίσαμε, όσο διαφορετική εικόνα και αν έχει αποκτήσει.

Στη λέξη-λήμμα αναγνωρίζω ενός λεξικού μπορεί να διακριθεί μεταξύ άλλων μια σημασία με ορισμό παρόμοιο με του ΛΚΝ («διαπιστώνω την ταυτότητα προσώπου ή πράγματος που κάποτε γνώρισα, ανασυνθέτοντας τα ιδιαίτερα γνωρίσματά του», σημασία 1). Το ΛΚΝ σε αυτήν τη σημασία παραθέτει μεταξύ άλλων τα παραδείγματα Άλλαξες τόσο που τρόμαξα / είδα κι έπαθα / κόντεψα να μη σ' αναγνωρίσω. Είναι πιο πιθανόν να ειπωθεί λ.χ. άλλαξες τόσο που κόντεψα να μη σ' αναγνωρίσω παρά παρόλο που είχε αδυνατίσει πολύ, τον αναγνώρισα αμέσως.

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΛΕΞΙΚΩΝ
ΝΕΛ
Kριαράς Ε. 1995: Νέο ελληνικό λεξικό. Λεξικό της σύγχρονης ελληνικής δημοτικής γλώσσας (Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών).

ΛΚΝ
Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών / Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη 1998: Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (Θεσσαλονίκη: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης).