9.12.18

Σχετικά με το ρήμα λήγω

Σχετικά με τη μεταβατική χρήση του ρήματος λήγω διάβασα στα Γλωσσικά παρατηρήματα ένα σημείωμα με τίτλο «Λεξικά 2 – Είναι τα λεξικά ρυθμιστικά;», το οποίο και παραθέτω:
«Δεν είχα δει ότι το ΜΗΛΝΕΓ-Πατάκη λεξικογράφησε και χρήση του “λήγω” ως μεταβατικού. Όπως πληροφορήθηκα δε και το “Χρηστικό” της Ακαδημίας αναφέρει ως “προφορικό” το παράδειγμα “έληξα τη συζήτηση”. Όμως, το ότι ένας ή μια ομάδα λεξικογράφων θεώρησαν τη χρήση αυτή τόσο ευρέως διαδεδομένη ώστε έκριναν σκόπιμο να την περιλάβουν σε ένα λεξικό δεν την καθιστά αυτομάτως “δόκιμη”· δεν σημαίνει δηλαδή ότι η ΠΛΕΙΟΝΟΤΗΤΑ των ειδικών του γλωσσικού τομέα (φιλολόγων, γλωσσολόγων, μεταφραστών, ορολόγων, συγγραφέων όλων των θεματικών πεδίων κτλ.) έχει την ίδια γνώμη. Εκτός εάν έχει γίνει δημόσια διαβούλευση και έχει δοθεί η δυνατότητα έκφρασης γνώμης όλων αυτών· κάτι που δεν γίνεται, φυσικά, για κανένα λεξικό.
»Στο ΓΠ κάνουμε παραπομπές π.χ. στα 4 έγκυρα σύγχρονα λεξικά (ΛΚΝ, ΛΝΕΓ, ΜΕΛ, Κριαράς, στα οποία προστέθηκε τελευταία το “Χρηστικό” και ας προσθέσουμε και το πρόσφατο ΜΗΛΝΕΓ) και ιδιαίτερα (για πρακτικούς λόγους) σε αυτά που διατίθενται σε ηλεκτρονική μορφή. Και πάλι, όμως, δεν τα αντιμετωπίζουμε σαν να είναι “ευαγγέλια”. Τα αντιμετωπίζουμε και κριτικά. Σε κάποιες περιπτώσεις έχουν επισημανθεί και λάθη, για τα οποία ενημερώνονται και οι υπεύθυνοι των λεξικών.
»Προσωπικά, ισχυρίζομαι ότι η χρήση του “λήγω” ως μεταβατικού, όσο και αν αυτή ακούγεται από λίγους ή πολλούς, στα γήπεδα ή αλλού, δεν είναι δόκιμη· και με το “δεν είναι δόκιμη” εννοώ ακριβώς ότι δεν είναι αποδεκτή από την πλειονότητα ΤΟΥΛΑΧΙΣΤΟΝ των ειδικών του γλωσσικού τομέα, αυτών που έχουν ένα λόγο παραπάνω από τον απλό χρήστη, όπως τους απαρίθμησα πιο πάνω. Τους έχω μετρήσει; όχι, βέβαια! Αλλά ούτε και οι συντάκτες των λεξικών κάνουν τέτοιες μετρήσεις. Και αν αυτοί βασίζονται σε “σώματα κειμένων” (δεν το αμφισβητώ!) η προσωπική τους παρέμβαση είναι στα κριτήρια επιλογής αυτών των κειμένων και στον τρόπο με τον οποίο εφάρμοσαν αυτά τα κριτήρια.
»Κακά τα ψέματα. Όσο και αν λένε (όποιοι λένε) το αντίθετο, τα λεξικά έχουν και “παραέχουν” ρυθμιστικό χαρακτήρα, είτε το θέλουν οι συντάκτες τους είτε δεν το θέλουν! Ο απλός χρήστης (και όχι μόνο) σκέφτεται: Το βρήκα στο λεξικό. Αυτό το γεγονός και μόνο είναι καθοδηγητικό. Αλλά και γιατί να μην είναι;
»Είναι κεφαλαιώδους σημασίας η διδασκαλία της γλώσσας· και η γραμματική και το λεξικό είναι πολύτιμα εργαλεία γι’ αυτήν. Και δεν πρέπει να συγχέεται με τη γλωσσική έρευνα. Η γλωσσική έρευνα π.χ. μπορεί να εξηγεί τους μηχανισμούς των παρεκκλίσεων από την εκάστοτε νόρμα, αλλά δεν πρέπει να τους προβάλλει προς μίμηση. Η διδασκαλία –σε κάθε τομέα– μεταδίδει εμπεδωμένη γνώση γενικά αποδεκτή από όλους τους ειδικούς του τομέα».
Ως γενικό σχόλιο σε όλα τα παραπάνω ισχύει μια ρήση του Ferdinand de Saussure: «Συχνά είναι ευκολότερο να ανακαλύψεις μιαν αλήθεια από το να βρεις τη σωστή της θέση». Το ερώτημα αν είναι ρυθμιστικά τα λεξικά δεν ταιριάζει ως τίτλος σε ένα σημείωμα που έχει ως θέμα μια υπαρκτή χρήση και την περιγραφή της από τον λεξικογράφο. Επίσης, η εμφατική δήλωση ότι τα λεξικά έχουν ρυθμιστικό χαρακτήρα είναι άτοπο να γίνεται όταν συζητείται μια αναμφισβήτητη χρήση και η λεξικογραφική περιγραφή της. Συν τοις άλλοις, το «επιχείρημα» ότι δεν ξέρουμε αν συμφωνούν οι περισσότεροι ειδικοί μπορεί να το επικαλείται κάποιος κάθε φορά που σχολιάζουν οι διαχειριστές του ΓΠ και οι ομοϊδεάτες τους. Όποτε καταδικάζουν κάποια χρήση που τους ξενίζει, μπορεί κάποιος να τους αντιτείνει ότι δεν έχει γίνει δημόσια διαβούλευση ούτε έχει δοθεί η δυνατότητα έκφρασης όλων των ειδικών σε θέματα γλώσσας. Και κάθε φορά που παραπέμπουν σε ένα λεξικό, για να τεκμηριώσουν έναν ισχυρισμό τους, μπορεί να προβάλλεται το αντεπιχείρημα ότι τα λεξικά έχουν και παραέχουν ρυθμιστικό χαρακτήρα, είτε το θέλουν οι διαχειριστές του ΓΠ είτε δεν το θέλουν – άρα, ας μην επικαλούνται το τάδε λεξικό που δεν καταγράφει μια αποκλίνουσα χρήση.

Ας προστεθεί ότι τα σχετικά με την πλειονότητα των ειδικών συνιστούν έναν αυθαίρετο ισχυρισμό. Για να καταγραφεί σε ένα λεξικό η μεταβατική χρήση του λήγω, αρκεί να επιβεβαιωθεί από ένα σώμα κειμένων. Η αξιοπιστία του corpus αυτού είναι άλλο θέμα βέβαια. Αλλά από πουθενά δεν προκύπτει ότι οι περισσότεροι ειδικοί θα πρέπει να αποφασίσουν ποια χρήση είναι δόκιμη. Εφόσον επιβεβαιώνεται μια χρήση, μπορεί να καταγραφεί στο λεξικό και δεν χρειάζεται να ζητήσουμε τη γνώμη όλων των ειδικών. Άλλωστε, για ένα θέμα όπως η σύνταξη του λήγω γιατί να ερωτηθούν ως ειδικοί όλοι αυτοί; Γιατί θα πρέπει να ζητήσουμε τη γνώμη των «συγγραφέων όλων των θεματικών πεδίων»;


Η λεξικογραφία βέβαια είναι σε μεγάλο βαθμό τέχνη, έστω και αν έχει –καλώς εχόντων των πραγμάτων– γλωσσολογικό υπόβαθρο. Μόνο κάποιος που δεν έχει δουλέψει σε λεξικό μπορεί να νομίζει ότι η σύνταξη λημμάτων είναι κάτι το αμιγώς γλωσσολογικό. Στον χώρο της λεξικογραφίας η έννοια της ειδίκευσης σχετικοποιείται. Ανεξάρτητα όμως από τη λεξικογραφική του περιγραφή, η συντακτική συμπεριφορά του ρήματος λήγω είναι ένα καθαρά γλωσσολογικό θέμα και σε αυτό ειδικός δεν μπορεί παρά να είναι ο γλωσσολόγος.


Ας λήξουμε το θέμα εδώ.

2.12.18

«Έχετε τσακωθεί με το “παρέσχε;”»

Ο συντάκτης μιας επιστολής γράφει:
«Σε πρόσφατο δημοσίευμα (1/11/ 2018) διαβάζω: “Ενημέρωση για τις νομικές ενέργειες… παρείχε ο συνήγορος της οικογένειας....
»Δεν σκοπεύω να ασχοληθώ με το συμβάν, αλλά με το ρήμα “παρείχε” της κύριας πρότασης, που χρησιμοποιείται συχνά και λανθασμένα από τα Μέσα. Είναι σε χρόνο παρατατικό, δηλαδή δηλώνει κάτι που γινόταν επί κάποιο χρονικό διάστημα στο παρελθόν. Αλήθεια, επί πόσες ώρες/μέρες/εβδομάδες “παρείχε” ενημέρωση ο συνήγορος; Υπάρχει στη γλώσσα μας και ο καημένος ο αόριστος (“παρέσχε”), που μας δείχνει ότι κάτι έγινε μία φορά και τελείωσε. Δεν είναι ούτε αρχαϊσμός ούτε τίποτε ακατανόητο να πούμε ότι «ο συνήγορος παρέσχε ενημέρωση”. Και αν αυτό μας πέφτει βαρύ, ας πούμε “έκανε ενημέρωση” ή απλώς “ενημέρωσε”. Γιατί να ασχημίζουμε χωρίς λόγο τη γλώσσα μας;»
Για θέματα χρήσης της γλώσσας και γενικά για γλωσσικά θέματα καλό είναι να μην προβάλλουμε ισχυρισμούς ερήμην της γλωσσολογίας. Είναι γνωστό ότι με γλωσσολογικούς όρους η έννοια του λάθους είναι σχετική. Ο παρατατικός παρείχα χρησιμοποιείται και ως αόριστος στη νέα ελληνική. Είναι αξιοσημείωτο μάλιστα ότι το λεξικό Μπαμπινιώτη στις γραμματικές πληροφορίες του παρέχω καταγράφει αυτή τη γλωσσική πραγματικότητα – το ίδιο και στο λήμμα κατέχω. Ο επιστολογράφος της Καθημερινής αναρωτιέται επί πόσες ώρες, μέρες ή εβδομάδες παρείχε ενημέρωση ο συνήγορος. Μα η ενημέρωση μπορεί όντως να διαρκέσει πολύ, αλλά στην προκειμένη περίπτωση δεν είναι αυτό το θέμα. Εδώ χρησιμοποιείται το παρείχε ως αόριστος, όπως λ.χ. το έδωσε. Ας πούμε ότι κάποιος λέει: «Τις έλυσα τις ασκήσεις». Εδώ δίνει έμφαση στην πραγματοποίηση της πράξης (συνοπτικό ποιόν ενεργείας), έστω και αν μπορεί να έλυνε ασκήσεις επί ώρες. Μπορεί όμως να πει κάποιος το εξής: «Έλυνα ασκήσεις όλη νύχτα». Εδώ το βάρος πέφτει στη χρονική διάρκεια (μη συνοπτικό ποιόν ενεργείας). Όσο για τον ισχυρισμό ότι δεν είναι ούτε αρχαϊσμός ούτε τίποτε ακατανόητο να χρησιμοποιήσουμε το παρέσχε ως αόριστο, δεν μπορούμε να παραβλέψουμε τη γλωσσική πραγματικότητα. Το γεγονός ότι χρησιμοποιείται το παρείχε αντί του παρέσχε κάπου πρέπει να οφείλεται. Δεν ξέρω πώς ορίζει ο συντάκτης της επιστολής την έννοια του αρχαϊσμού, αλλά το παρέσχε είναι λόγιος αόριστος της νέας ελληνικής και δυσκολεύει αρκετούς. Δεν λέω ότι δεν χρησιμοποιείται στο πλαίσιο της νέας ελληνικής – θα με ενδιέφεραν βέβαια έρευνες για τέτοιους τύπους οι οποίες να παρέχουν στοιχεία για την έκταση της χρήσης τους. Επίσης, αν στο μέλλον περιοριστεί ή εξαλειφθεί η χρήση του παρέσχε, δεν θα πάθουμε απολύτως τίποτα. Κάθε ζωντανή γλώσσα μεταβάλλεται με την πάροδο του χρόνου. Και ο ίδιος ο επιστολογράφος χρησιμοποιεί στοιχεία που δεν υπάρχουν ανέκαθεν στην ελληνική – αλλιώς, δεν θα έγραφε στη νέα ελληνική. Τέλος, δεν υπάρχει κανένα αντικειμενικό κριτήριο με βάση το οποίο μπορεί κάποιος να υποστηρίξει ότι το παρέσχε είναι όμορφο και το παρείχε άσχημο. Πρόκειται για καθαρά υποκειμενικούς χαρακτηρισμούς. Και εννοείται ότι, αν κάποιος –έστω και αβάσιμα– θεωρεί όμορφο το παρέσχε, κάλλιστα μπορεί να το χρησιμοποιεί.

7.11.18

«Δε θα σας δυσκολεύει κανένας στο να κάνετε τη δουλειά σας...»

«Επειδή συχνά ακούω τούτο το “εσείς οι δάσκαλοι κάθεστε 4 μήνες και τελειώνει η δουλειά σας από τις 13.05 και πληρώνεστε ένα σωρό κλπ” ας πω, για άλλη μια φορά, ορισμένα πράγματα...
[...]
3) Στο γραφείο σας, μπορεί να έχετε ένα πελάτη κάθε φορά ή και 2-3 πελάτες … Θα κάθεστε στην καρέκλα σας μπροστά στον υπολογιστή σας και πολύ πιθανό, στον κλιματισμό σας. Θα πίνετε τον καφέ σας και θα πηγαίνετε όποτε θέλετε τουαλέτα. Θα απαντάτε το τηλέφωνό σας όποτε θέλετε. Δε θα σας δυσκολεύει κανένας στο να κάνετε τη δουλειά σας... Στη δουλειά μου, σχεδόν απαγορεύεται να κάθομαι. Έχω 20 “πελάτες” ταυτόχρονα. Δεν έχω κλιματισμό, αλλά με 20 και άτομα σε μια τάξη, που μπορεί να είναι και μη καλά εξαεριζόμενη, δουλεύω για τουλάχιστον 4 μήνες το χρόνο σε θερμοκρασίες 35 βαθμών και άνω. Δε δικαιούμαι να πίνω καφέ εκείνη την ώρα ή να απαντώ τηλέφωνα και πρέπει να μάθω να ελέγχω την κύστη μου επειδή μόνο στα 10-15 λεπτά του διαλείμματος μπορώ να πάω τουαλέτα, αν δεν έχω εκείνη την ώρα άλλα ζητήματα να λύσω και αν η τουαλέτα δεν είναι ήδη κατειλημμένη από άλλο... Στη δουλειά μου μπορεί επίσης να έχω διευθυντή ή επιθεωρητή που να έχει απαιτήσεις και να θέλει να γίνεται το δικό του, ανεξάρτητα από το τι πιστεύω. Και μπορεί να έχω και παιδιά με παραβατική συμπεριφορά στην τάξη για τα οποία ελάχιστα μπορώ να κάνω, αφού μου έχουν δέσει τα χέρια στο συγκεκριμένο θέμα, ή εξωσχολικούς να μπαινοβγαίνουν στο σχολείο και να το κάνουν άνω κάτω, ή γονιούς που να μπαίνουν σαν μαινόμενοι ταύροι και να γυρεύουν να με δείρουν, χωρίς να υπάρχει κανένας να με προστατέψει... Επιπλέον, όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, η δουλειά σου τελειώνει την ώρα που σχολνάς, ενώ η δουλειά μου συνεχίζεται όποτε μπορώ, καθόλη τη διάρκεια της μέρας... Οπότε έχει μια διαφορά η γραφειακή δουλειά από τη δουλειά μου. Δε νομίζεις;
[...] 
6) Αν εξακολουθείς να με θεωρείς προνομιούχο και να με φταις για όλα τα κακά της κοινωνίας μας, τότε ταυτόχρονα να φταίξεις και τους αστυνομικούς που αμείβονται ενώ δεν έχει έγκλημα, τους γιατρούς που αμείβονται ενώ δεν έχει ασθενή να δουν, τους πυροσβέστες που αμείβονται ενώ δεν έχει φωτιά να σβήσουν, τους στρατιωτικούς που αμείβονται ενώ δεν έχει πόλεμο...
[...]».

Πηγή:

https://www.facebook.com/marios.panaou/posts/1527829244029637

1)

Διάβασα το ποστ του δασκάλου και συμφωνώ σε πολλά. Οι γονείς μου ήταν εκπαιδευτικοί (ο πατέρας μου δάσκαλος) και ξέρω πολύ καλά τις δυσκολίες του επαγγέλματος. Δεν συμφωνώ με όσους επιτίθενται στους εκπαιδευτικούς. Ωστόσο, ως προς την παράγραφο 3 του κειμένου του, τα πράγματα δεν είναι ακριβώς έτσι. Τουλάχιστον στην Ελλάδα (δεν ξέρω για την Κύπρο) υπάρχουν δουλειές γραφείου στις οποίες ο εργαζόμενος:

α) Έχει όχι 2-3, αλλά 50 πελάτες ταυτόχρονα, και μάλιστα χωρίς φυσική παρουσία πελατών.

β) Δεν πίνει καφέ ούτε απαντάει στο τηλέφωνο όποτε θέλει. Όταν είναι λ.χ. σε μίτινγκ με τον προϊστάμενό του, δεν κάνει ούτε το ένα ούτε το άλλο.

γ) Δεν τελειώνει τη δουλειά του την ώρα που σχολάει, αλλά συνεχίζει για πολλές ώρες ακόμα, καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας.

Το «Δε θα σας δυσκολεύει κανένας στο να κάνετε τη δουλειά σας», χωρίς παρεξήγηση, είναι εκτός πραγματικότητας. Τι γενίκευση είναι αυτή; Όσοι δηλαδή κάνουν δουλειά γραφείου δεν αντιμετωπίζουν καμία δυσκολία οφειλόμενη σε ανθρώπινο παράγοντα;

2)

Αυτό που λέμε «δουλειά γραφείου» ούτως ή άλλως ως όρος είναι κάτι πολύ γενικό. Εγώ πάντως ξέρω περιπτώσεις όπου ο εργαζόμενος δεν έχει καμία ευελιξία κινήσεων και υφίσταται τέτοια πίεση, που δεν προλαβαίνει καν να πιει καφέ. Το αναφέρω, γιατί ο συντάκτης θεωρεί ότι δουλειά γραφείου = καφεδάκι και κλιματιστικό. Ξέρει λ.χ. ο συντάκτης πόσο σύνθετο και απαιτητικό είναι να δουλεύεις σε μια μεταφορική εταιρεία;

Επίσης, να λάβουμε υπόψη και τους ελεύθερους επαγγελματίες που κάνουν δουλειά γραφείου με μπλοκάκι. Γι’ αυτούς εκ των πραγμάτων η άδεια με αποδοχές είναι άγνωστη έννοια. (Δεν είναι με ΙΚΑ.) Τι κάνουν λοιπόν με δεδομένους όλους αυτούς τους φόρους που επιβαρύνουν τους ελεύθερους επαγγελματίες; Αν δεν δουλέψουν 15-20 μέρες τον Αύγουστο, είναι πολύ πιθανό να μην έχουν να ζήσουν, να μην μπορούν να βγάλουν τον μήνα και να τους πνίξουν τα χρέη. Ξέρω τέτοιους εργαζομένους που το φτάνουν μέχρι εκεί που δεν πάει άλλο, στα πρόθυρα κατάρρευσης, και μετά ξεκουράζονται 3-4 μέρες μέσα στον Αύγουστο, για να μπορέσουν να βγάλουν τη χρονιά. Είναι λοιπόν άδικο και εκτός πραγματικότητας να παρουσιάζουμε τη δουλειά γραφείου σαν κάτι το οπωσδήποτε χαλαρό και εύκολο.

3)

Ένα στοιχείο είναι η υπερβολή, ένα άλλο στοιχείο όμως είναι η άγνοια (για το τι ΜΠΟΡΕΙ να σημαίνει δουλειά γραφείου).

Κατά τα άλλα, χιλιάδες άλλοι εργαζόμενοι, όπως λ.χ. ο οδηγός του λεωφορείου, «πρέπει να μάθουν να ελέγχουν την κύστη τους» και δεν μπορούν να πηγαίνουν ανά πάσα στιγμή στην τουαλέτα. Επίσης, ο προϊστάμενος ενός εργαζομένου σε δουλειά γραφείου εκτός δημοσίου δεν είναι απλώς ένας άνθρωπος που έχει απαιτήσεις, αλλά μπορεί ανά πάσα στιγμή να απολύσει – δεν υπάρχει καμία σύγκριση.

Ακόμη, ο παραλληλισμός του αδειούχου εκπαιδευτικού με τον στρατιωτικό που αμείβεται ενώ δεν έχει πόλεμο είναι άτοπος. Ο στρατιωτικός δεν δουλεύει μόνο σε εμπόλεμη περίοδο. Δεν εννοώ φυσικά ότι οι αδειούχοι δεν πρέπει να πληρώνονται. Στέκομαι μόνο στο άτοπο του παραλληλισμού.

Τέλος, το να έχει κάποιος άδεια μερικούς μήνες τον χρόνο δεν είναι μια λεπτομέρεια που μπορούμε να προσπεράσουμε εύκολα. Όπως προανέφερα, και οι δύο μου γονείς ήταν εκπαιδευτικοί και μπορούσαμε το καλοκαίρι να κάνουμε ένα σωρό πράγματα που είναι εντελώς ανέφικτα τώρα για τη δική μου οικογένεια. Καλώς υπάρχει αυτό το προνόμιο, αλλά είναι προνόμιο.